Những biểu tượng cảm xúc được sử dụng nhiều trong giao tiếp qua chát - Ảnh: agencyanalytics.com
Kỳ thi kết thúc, nhóm chat lớp học bỗng nhộn nhịp trở lại sau nhiều ngày im ắng. Một biểu tượng nhân vật nhảy cẫng lên xuất hiện trước, rồi mặt cười ngả nghiêng. Tiếp đó là khuôn mặt ôm đầu khóc lóc, rồi hình chú mèo nằm dài như vừa kiệt sức.
Chỉ ít phút sau, cả nhóm đã biết ai đang vui mừng, ai đang tiếc nuối, ai vẫn còn ám ảnh bởi câu hỏi chưa làm xong. Những biểu tượng cảm xúc dường như đã thay người dùng kể câu chuyện.
Gửi biểu tượng thay lời muốn nói, thông tin truyền tải theo cách nhẹ nhàng hơn?
Trong nhiều cuộc trò chuyện trực tuyến, emoji, sticker hoặc ảnh chế không còn đóng vai trò trang trí. Người vui không nói "mình làm được rồi" mà gửi hình ăn mừng. Người tiếc nuối không viết "giá như có thêm năm phút" mà gửi khuôn mặt khóc ròng. Người mệt mỏi không than thở dài dòng mà thả một biểu tượng nằm vật xuống sàn.
Những hình ảnh nhỏ bé ấy đang dần đảm nhận vai trò trước đây thuộc về câu chữ.
Điều đáng chú ý là các hình ảnh ấy đang thay thế nhiều cách diễn đạt quen thuộc trong giao tiếp hằng ngày của nhiều bạn trẻ. Một cái cúi đầu thay cho lời xin lỗi, nụ cười gượng thay cho câu "tôi hiểu nhưng vẫn thấy áp lực", khuôn mặt đỏ bừng thay cho sự ngượng ngùng.
Nhiều cảm xúc vốn khó diễn đạt, hoặc dễ khiến cuộc trò chuyện trở nên nặng nề, nay được truyền tải theo cách nhẹ nhàng và ít gây tổn thương hơn.
Cùng với sự phát triển của các công cụ chỉnh sửa ảnh và trí tuệ nhân tạo, việc tạo sticker cá nhân chưa bao giờ dễ dàng như hiện nay. Từ ảnh chân dung, người dùng có thể tạo ra hàng chục biểu cảm mang phong cách riêng, từ vui vẻ, ngạc nhiên đến bất lực hay giận dỗi. Nhiều bạn trẻ xem đây là cách thể hiện cá tính, biến chính khuôn mặt của mình thành "bộ từ vựng độc bản" để giao tiếp.
Không chỉ vậy, tấm ảnh chụp bạn cùng lớp ngủ gật, khoảnh khắc hài hước của đồng nghiệp hay khuôn mặt quen thuộc của thú cưng cũng có thể trở thành chất liệu giao tiếp được sử dụng hằng ngày. Những hình ảnh ấy còn giúp lưu giữ các câu chuyện và ký ức chung của cộng đồng.
Dần dần, mỗi nhóm chat hình thành hệ thống ký hiệu riêng. Có biểu tượng mà người ngoài nhìn vào hoàn toàn không hiểu ý nghĩa nhưng với người trong cuộc, đó có thể là kỷ niệm đáng nhớ, một câu chuyện cười kéo dài nhiều năm hoặc cách bày tỏ cảm xúc đã trở thành thói quen.
Những biểu tượng ấy hoạt động giống như tiếng lóng, biệt ngữ hay câu cửa miệng trong đời thực.
Tốc độ cũng là một phần lý do. Trong môi trường giao tiếp trực tuyến, người dùng luôn muốn phản hồi nhanh nhưng vẫn giữ được sắc thái cảm xúc. Một emoji có thể được lựa chọn trong tích tắc nhưng truyền tải đồng thời tâm trạng, thái độ và ngữ cảnh.
Điều mà văn bản thuần túy đôi khi khó làm được. Cùng một câu "thôi được rồi", người đọc có thể hiểu là đồng ý, miễn cưỡng hay giận dỗi. Chỉ cần thêm biểu cảm đi kèm, thông điệp liền trở nên rõ ràng hơn.
Biểu tượng cảm xúc có khiến khả năng diễn đạt ngôn ngữ suy giảm?
Sự thay đổi này không phải lúc nào cũng được đón nhận tích cực. Nhiều người lo ngại việc giao tiếp bằng biểu tượng đang khiến khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ suy giảm. Khi cảm xúc được thay thế bằng các ký hiệu có sẵn, người dùng có thể ngày càng ít luyện tập khả năng mô tả, phân tích hoặc gọi tên những gì mình đang cảm nhận.
Một số ý kiến cho rằng học sinh ngày càng quen với phản hồi ngắn, trong khi việc trình bày suy nghĩ thành đoạn văn có chiều sâu lại trở nên khó khăn hơn.
Trong môi trường công việc, không ít người từng bối rối khi nhận được tin nhắn chỉ gồm vài emoji nhưng không rõ người gửi thực sự muốn nói điều gì.
Khi điện thoại phổ biến, người ta lo con người sẽ ít viết thư. Khi tin nhắn SMS xuất hiện, nhiều người cho rằng thói quen viết tắt sẽ làm hỏng ngôn ngữ. Khi mạng xã hội phát triển, những tranh luận tương tự lại tiếp tục lặp lại.
Thực tế cho thấy, từ chữ viết, điện thoại, thư điện tử đến mạng xã hội, mỗi bước tiến công nghệ đều làm thay đổi cách con người giao tiếp. Điều chỉnh để thích nghi với môi trường mới vốn là đặc tính tự nhiên của ngôn ngữ.
Nếu câu chữ giúp truyền tải nội dung, thì emoji, sticker hay meme lại bổ sung những lớp nghĩa khác như cảm xúc, thái độ và ngữ cảnh.
Điều đó phần nào thay thế tín hiệu phi ngôn ngữ vốn hiện diện trong giao tiếp trực tiếp như ánh mắt, nét mặt, giọng điệu hay cử chỉ. Khi cuộc trò chuyện chuyển lên màn hình, những yếu tố đó bị suy giảm và các biểu tượng cảm xúc xuất hiện như một cách bù đắp.
Nhìn từ góc độ này, biểu tượng cảm xúc không phải đối thủ của ngôn ngữ mà là phần mở rộng của ngôn ngữ trong môi trường số. Nó giúp con người diễn đạt những trạng thái khó gọi thành tên, phản hồi nhanh mà vẫn giữ được sắc thái cảm xúc hoặc giảm bớt sự khô cứng của văn bản.
Một emoji không thể thay thế bài văn, một lá thư hay cuộc trò chuyện sâu sắc, nhưng có thể khiến tương tác hằng ngày trở nên gần gũi và dễ được thấu hiểu hơn.
Trong không gian số, câu chữ, hình ảnh và biểu tượng ngày càng đan xen để tạo thành những cách biểu đạt mới. Tuy vậy công nghệ có thể thay đổi phương tiện giao tiếp, nhưng nhu cầu cốt lõi của con người vẫn vậy: được lắng nghe, được thấu hiểu và duy trì kết nối với nhau.
Tuy nhiên sự phổ biến của sticker và icon cũng đặt ra những băn khoăn về chất lượng của các cuộc trò chuyện trong thời đại số. Một đoạn tâm sự dài đôi khi chỉ nhận lại biểu tượng trái tim hay khuôn mặt buồn. Người gửi biết tin nhắn đã được đọc, nhưng chưa chắc cảm nhận được sự đồng cảm mà họ mong đợi.
Việc quá phụ thuộc vào icon cũng có thể khiến cảm xúc bị đơn giản hóa. Những trạng thái phức tạp như biết ơn, tiếc nuối, áp lực hay tổn thương nhiều khi được gói gọn trong vài biểu tượng quen thuộc. Giao tiếp nhanh hơn, nhưng sắc thái tinh tế của cảm xúc và dấu ấn cá nhân trong cách trò chuyện cũng dễ bị thu hẹp.
Sticker và icon phản ánh xu hướng giao tiếp ngày càng ưu tiên sự tiện lợi. Con người tương tác với nhau nhiều hơn, nhưng chưa chắc trò chuyện với nhau sâu hơn. Một biểu tượng có thể thay thế phản hồi tức thời, nhưng khó thay thế sự lắng nghe và những câu chữ chân thành trong các mối quan hệ.
