Trẻ có thể lén lút vào mặt trái mạng xã hội nên rất cần sự quan tâm, giáo dục và đồng hành của trường học, gia đình - Ảnh: THÙY CHI
Từ chia sẻ cảm xúc đến lan truyền hành vi nguy cơ
Bác sĩ Nguyễn Hoàng Yến, Phó trưởng M5 - đơn nguyên y học tự sát Viện sức khỏe tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai - cho biết trong quá trình điều trị lâm sàng bà gặp không ít trẻ vừa có khó khăn tâm lý vừa tham gia sâu vào các hội nhóm trên mạng.
Có những trẻ tìm đến mạng xã hội như một cách tìm một cộng đồng riêng. Khi không tìm được sự chia sẻ trong gia đình, trường học hay các mối quan hệ ngoài đời thực, các em tìm đến những người "giống mình" trên không gian mạng để giãi bày cảm xúc. Chính nhu cầu đó khiến các hội nhóm, đặc biệt là nhóm kín, trở nên hấp dẫn.
Thực tế điều trị cho thấy một số hội nhóm trên mạng xã hội không dừng lại ở việc chia sẻ cảm xúc hay kinh nghiệm vượt khó khăn mà dần chuyển sang bình thường hóa, thậm chí lan truyền hành vi nguy cơ.
Bác sĩ Yến kể một bé gái 14 tuổi, từng học lực tốt, giao tiếp tốt, là lớp trưởng. Khi em xuất hiện các biểu hiện stress nặng và hành vi tự gây thương tích, gia đình đưa em đến khám.
Tham vấn tâm lý, bác sĩ phát hiện em tham gia sâu, thậm chí gần như giữ vai trò điều phối một nhóm kín trên mạng xã hội, nơi các thành viên chia sẻ với nhau chi tiết cách tự gây tổn hại cơ thể, từ phương thức, mức độ đến việc tìm mua dụng cụ.
Trong nhóm có người khuyên can, có người chia sẻ trải nghiệm tương tự. Sự tồn tại song song hai luồng phản ứng khiến hành vi tự hại không bị phủ nhận hoàn toàn mà đôi khi còn được củng cố.
"Trong cơ chế tâm lý hành vi tự gây thương tích, việc được chú ý, được người khác phản hồi cảm xúc cũng có thể trở thành một yếu tố duy trì hành vi", bác sĩ Yến phân tích.
Thuật toán mạng xã hội và "thế giới quan bị thu hẹp"
Một yếu tố khiến tác động của các hội nhóm độc hại trở nên đáng lo ngại là cơ chế đề xuất nội dung của mạng xã hội. Khi người dùng dừng lại xem, tìm kiếm hoặc tương tác với một loại nội dung nào đó, hệ thống sẽ liên tục gợi ý những nội dung tương tự.
Theo bác sĩ Yến, điều này đặc biệt nguy hiểm với trẻ vị thành niên. "Người lớn còn có khả năng phản biện, còn trẻ thì kinh nghiệm sống và kỹ năng đối phó chưa đủ. Khi các em liên tục tiếp xúc với những nội dung tiêu cực, thế giới quan của các em có thể bị bó hẹp, khiến các em tin rằng đó là thực tại phổ biến", bác sĩ Yến bày tỏ lo ngại.
Không chỉ các hội nhóm liên quan đến tự hại, những nội dung bạo lực học đường, bắt nạt, hạ bệ người khác, phơi bày đời tư cũng thu hút sự chú ý mạnh mẽ của trẻ.
Nhiều trường hợp trẻ trở thành nạn nhân của bắt nạt trên mạng, bị phát tán thông tin cá nhân, nói xấu, làm nhục công khai.
Sự lan tỏa nhanh chóng khiến nỗi sợ bị phóng đại, bởi các em lo rằng không nơi nào an toàn, kể cả khi chuyển lớp hay chuyển trường.
Bác sĩ Hoàng Thị Yến khám cho bệnh nhân tại Viện sức khỏe tâm thần Bệnh viện Bạch Mai - Ảnh: D.LIỄU
Cần giúp trẻ có "hệ miễn dịch" mặt trái mạng xã hội
Theo các chuyên gia, việc trẻ sa vào các hội nhóm có nội dung độc hại không thể tách rời đặc điểm tâm lý lứa tuổi.
Ở giai đoạn vị thành niên, nhu cầu được công nhận, được thuộc về một nhóm là vô cùng mạnh mẽ. Khi trẻ không tìm thấy cảm giác này trong đời sống thực, các hội nhóm trên mạng dù tiêu cực vẫn mang lại cho các em cảm giác "được lắng nghe và thấu hiểu".
Vấn đề trở nên phức tạp khi hành vi nguy cơ, như tự gây thương tích, trở thành "ngôn ngữ" để trẻ thể hiện, giải tỏa cảm xúc bản thân.
Nếu người lớn chỉ tập trung cấm đoán, kiểm soát thời gian sử dụng mạng xã hội mà không thay thế bằng sự kết nối thực chất, trẻ có thể phản kháng hoặc chuyển sang che giấu hành vi.
"Không chỉ quan trọng con dùng mạng bao lâu mà quan trọng là con tiếp nhận thông tin thế nào", bác sĩ Yến nhấn mạnh. Điều cần thiết là giúp trẻ hình thành khả năng tự phản biện, biết đặt câu hỏi về những nội dung mình tiếp xúc và biết tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần.
Để giảm tác động tiêu cực của các hội nhóm độc hại, các chuyên gia cho rằng gia đình giữ vai trò then chốt. Việc duy trì kết nối cảm xúc với con trước khi khủng hoảng xảy ra là yếu tố quyết định.
Bên cạnh đó cần tạo thêm cho trẻ những không gian trải nghiệm ngoài đời thực, từ hoạt động thể chất, sinh hoạt gia đình đến các nhóm bạn lành mạnh để các em không phải chỉ tìm kiếm cảm giác trên mạng.
Khi trẻ có dấu hiệu rối loạn cảm xúc, mất ngủ kéo dài, hành vi tự gây thương tích hoặc ý nghĩ tự sát, việc tiếp cận dịch vụ tâm lý - tâm thần sớm là cần thiết. Can thiệp kịp thời không chỉ giúp giảm triệu chứng mà còn ngăn ngừa những tổn thương lâu dài.
"Mạng xã hội không phải là nguyên nhân duy nhất mà thường là nơi các vấn đề tâm lý đã có sẵn bộc lộ rõ hơn", bác sĩ Yến nói và cho rằng điều quan trọng là người lớn không để trẻ một mình trong thế giới đó.
Dù cha mẹ không thể 24h/24h bên cạnh con nhưng ít nhất cần phải thay đổi thói quen quản lý con sử dụng thiết bị điện tử. Không chỉ việc cho con dùng điện thoại bao lâu mà cần phải hiểu con đang làm gì với nó.
Bên cạnh đó, nhà trường, cộng đồng cũng cần có những chương trình giáo dục về việc sử dụng mạng xã hội cho trẻ.
"Cần hướng dẫn trẻ, định hình cho trẻ nhận biết đâu là nội dung độc hại, sử dụng mạng xã hội sao cho an toàn. Chúng ta cần "tiêm vắc xin phòng bệnh" cho trẻ, tạo cho trẻ "hệ miễn dịch" để trẻ có thể tự bảo vệ mình trước những thông tin độc hại trên mạng xã hội", bác sĩ Yến chia sẻ.
Hiện nay giới phụ huynh và thầy cô giáo cũng có những quan điểm khác biệt về việc trẻ sử dụng Internet. Một số người cho rằng nên "cấm triệt để" đến độ tuổi trẻ đủ khả năng phòng vệ trước mặt trái thế giới mạng.
Trong khi đó, có những người lại cho rằng việc cấm trẻ sử dụng Internet hiện nay là không thể và thay vì cấm thì gia đình và trường học nên dạy trẻ cách sử dụng Internet lành mạnh, bổ ích.
Đặc biệt cũng có quan điểm nữa của nhiều phụ huynh và giáo viên là nên vừa hạn chế trẻ lên mạng xã hội vừa giáo dục trẻ nhận thức các mặt trái, mặt phải của thế giới ảo.
Thầy giáo Nguyễn Xuân Thiệu - Trường tiểu học Nguyễn Văn Nguyên, tỉnh Tây Ninh - cho rằng: "Không nên chỉ chọn một giải pháp cấm triệt để hay giáo dục trẻ sử dụng Internet để lên mạng xã hội mà cần phối hợp cả hai giải pháp này.
Việc không cho trẻ dưới 13 hay 15 tuổi vào mạng xã hội có thể là cần thiết nhưng sau đó thì sao? Đâu phải trẻ trên 13 hay 15, thậm chí trên 18 tuổi là không có vấn đề với mặt trái mạng xã hội.
Đó là chưa kể thiết bị điện tử ngày càng rẻ, càng phổ biến, trong khi người lớn lại bận rộn mưu sinh thì việc cấm hẳn trẻ lên mạng là rất khó. Thậm chí, hệ quả tiêu cực có thể còn phức tạp hơn khi trẻ lén lút truyền nhau vào mạng, vào những nội dung tiêu cực mà người lớn không thể kiểm soát".
Vị thầy giáo này cùng nhiều phụ huynh cho rằng ngoài nghiên cứu áp dụng quy định độ tuổi trẻ vị thành niên được sử dụng mạng xã hội như một số nước đã làm thì trường lớp và gia đình cần phải tăng cường giáo dục trẻ nhận thức được điều hay, điều xấu trên thế giới ảo mà biết cách sử dụng cho lành mạnh, bổ ích.
"Ngoài những hội nhóm tiêu cực, những thông tin, phim ảnh xấu thì mạng xã hội cũng lan tỏa nhiều điều tốt đẹp, tri thức ý nghĩa.
Chúng ta - người lớn, mà đặc biệt là cha mẹ, cần phải giáo dục và đồng hành cùng con sử dụng Internet lành mạnh để tiếp cận những giá trị tử tế, tốt đẹp đó và tránh xa mặt xấu", thầy giáo Thiệu chia sẻ quan điểm.
