Tài xế xe bán tải đánh người lái xe va chạm với xe mình giữa đường ở Tây Ninh - Ảnh cắt từ clip camera ghi lại
Trong gần hai mươi năm làm giáo dục và tâm lý, tôi đã chứng kiến vô số biến thể của cùng một khuôn mẫu: "Tôi biết điều này không đúng, nhưng tôi làm vì một mục đích tốt đẹp hơn". Có lẽ đây là một trong những ảo tưởng nguy hiểm nhất của con người, và vài câu chuyện xảy ra từ đầu năm 2026 đến giờ minh chứng điều đó một cách đau đớn.
Một buổi trưa đầu năm nay, tại một ngã tư ở Tây Ninh, một người đàn ông 44 tuổi chở con gái đi học.
Chiếc ô tô phía sau vô tình chạm nhẹ vào cánh cửa xe của ông. Ông bước xuống đi thẳng đến tài xế kia - một người đàn ông 64 tuổi - và đấm liên tiếp vào vùng thái dương.
Khi nạn nhân ngã gục, ông ta còn đá thêm một cú "chốt hạ" làm ông ấy qua đời vì xuất huyết não. Một người cha bình thường đang đưa con đi học, chỉ trong vài giây đã trở thành kẻ sát nhân vì tin rằng mình cần "bảo vệ danh dự".
Cùng tuần đó, trung tá Lao Hoàng Hải - cảnh sát giao thông tỉnh Thái Nguyên - hy sinh khi đang làm nhiệm vụ. Phản ứng của một bộ phận cộng đồng mạng thật đáng sợ: hả hê.
Một chiến sĩ từng hộ tống xe cứu thương cấp cứu bệnh nhân nguy kịch bị phi nhân hóa để đám đông trút giận mà không hề cảm thấy mình tàn nhẫn. Họ nói rằng vì từng bị xử phạt bất công nên cái chết này "đáng đời"!
Đầu năm 2026, một đoạn camera phòng ngủ ghi lại cảnh mẹ chồng mắng nhiếc con dâu mới sinh được mấy ngày. Bà chỉ trích cách ăn uống, cách chăm con, sự hiện diện của mẹ ruột sản phụ.
Đỉnh điểm, khi con dâu khóc vì biết chồng ngoại tình, bà tuyên bố "Đàn ông không thể của riêng mình được", rồi so sánh với vua chúa ngày xưa có tam cung lục viện. Tất cả được nói bằng "đạo hiếu", "nề nếp gia phong".
Phẩm giá của một người phụ nữ vừa sinh con bị chà đạp dã man, nhưng không ai trong căn phòng ấy nghĩ rằng mình đang làm điều ác.
Ảnh minh họa: AI
Vừa qua, một đoạn video từ camera hành trình lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội về vụ nhạc sĩ Minh Khang và tài xế Grab. Kết cục: Nhạc sĩ xin lỗi nhưng đồng thời phản ánh lên hãng xe, và tài xế - người bị xúc phạm ban đầu - bị khóa tài khoản vĩnh viễn vì vi phạm quyền riêng tư khách hàng.
Nạn nhân trở thành người bị phạt, người say trở thành người bị tấn công, mỗi bên đều tin mình đang "đòi lại công bằng"..., còn rất nhiều người khác lên mạng trở thành "người phán xử" cho cả hai với những lời mắng thậm tệ...
Bốn câu chuyện, bốn hoàn cảnh khác nhau nhưng cùng một cơ chế vận hành.
Nhà tâm lý học Albert Bandura, Đại học Stanford, gọi cơ chế này là sự "giải trừ đạo đức": con người sở hữu một bộ máy nhận thức tinh vi cho phép họ làm hại người khác mà vẫn giữ nguyên hình ảnh tốt đẹp về bản thân.
Bộ máy ấy hoạt động bằng cách tái diễn giải nhận thức (biến bạo lực thành "bảo vệ lẽ phải"), phân tán trách nhiệm ("ai cũng làm vậy"), giảm thiểu hậu quả ("có gì đâu mà nghiêm trọng") và phi nhân hóa nạn nhân ("tên đó đáng bị như vậy").
Tôi thấy chính sự vô tâm lẫn vô minh ấy đang vận hành trong mỗi câu chuyện kể trên: người say không chịu tưởng tượng nỗi sợ của người tài xế, đám đông mạng không chịu tưởng tượng nỗi đau của gia đình bị tấn công, người mẹ chồng không chịu tưởng tượng sự kiệt sức của người phụ nữ vừa sinh con.
Đó là bản chất của phần lớn cái ác trong thế giới: nó không phải mục đích, mà là phương tiện. Khi chấp nhận rằng "mục đích biện minh cho phương tiện", con người bước lên một con dốc trơn mà hiếm ai tự phanh lại được.
Mỗi lần tự biện minh cho một hành vi sai, ngưỡng đạo đức bên trong hạ xuống một bậc. Điều hôm qua khiến bạn day dứt, hôm nay trở nên bình thường, ngày mai trở thành "cần thiết".
Tôi tin rằng liều thuốc không phải là sự hoàn hảo đạo đức, vì điều đó không tồn tại. Liều thuốc nằm ở sự tỉnh thức: khả năng dừng lại và tự hỏi "Điều mình sắp làm có tôn trọng phẩm giá con người không?".
Nó nằm ở lòng trắc ẩn: năng lực cảm nhận nỗi đau mà hành động của mình có thể gây ra trước khi thực hiện hành động đó. Và trên hết, nó nằm ở nguyên tắc "không lấy mục đích biện minh cho phương tiện".
Có những mục đích không đáng để đạt được nếu con đường đến đó đòi hỏi ta chà đạp phẩm giá của người khác hay của chính mình.
Ranh giới giữa thiện và ác có lúc mong manh, song nó chạy xuyên qua trái tim mỗi con người. Người tài xế ở Tây Ninh, nhạc sĩ say rượu trên xe Grab, người tài xế đăng video "đòi công bằng", những "anh hùng bàn phím" ẩn mình trên mạng, bà mẹ chồng trong đoạn clip và cả cha mẹ của thân chủ trẻ tôi nhắc đến ban đầu... tất cả đều là những con người bình thường đang bước trên con dốc trơn trượt khỏi bản thân mà chính họ cũng không hay biết.
Vậy giữa những áp lực đang cuốn bạn đi, đâu là "nhượng bộ đạo đức nhỏ" sắp tới mà bạn cần dũng cảm nói "không"?
