Thăm nước Nhật nhớ cuộc Đông Du

Cảng Yokohama (Hoành Tân), nơi tập kết của đoàn du học sinh Đông Du năm xưa - Ảnh: M. Tự

Cuộc xuất bôn cầu học mà sử sách gọi là phong trào Đông Du, khởi đầu từ tháng 10-1905, do chí sĩ Phan Bội Châu và hoàng thân Cường Để lãnh đạo.

Người Việt du học Nhật từ đầu thế kỷ 20

Chúng tôi đến thăm Yokohama - cảng biển quốc tế lớn và lâu đời nhất Nhật Bản, nằm bên vịnh Tokyo, tỉnh Kanagawa. Từ năm 1859, hải cảng Yokohama đã mở cửa đón tàu thuyền quốc tế. Còn bây giờ, thành phố cảng sầm uất và đông đúc du khách nhưng vẫn giữ được vẻ đẹp truyền thống của Nhật Bản xưa.

Tôi đứng bên cảng, nghe tiếng còi tàu hụ mà lòng bồi hồi nhớ đến năm xưa, vào một ngày đầu tháng 10-1905, chí sĩ Phan Bội Châu dắt theo ba thanh niên Việt Nam đặt chân lên bến cảng này mở đầu cuộc xuất bôn cầu học để trở về cứu nước, cứu dân.

Người Việt bấy giờ gọi Yokohama là Hoành Tân, theo cách phiên âm Hán Việt. Hoành Tân là điểm tập kết Đông Du thuở ấy. Họ đã trải qua những tháng ngày đầu cuộc du học quá sức gian khổ.

Ban đầu cụ Phan cùng các đồng chí thuê một "gian nhà hạ đẳng", "ngày chỉ hai bữa ăn bằng gạo hút, đồ ăn chỉ một chén muối dưa và nước trà, một gian buồng chật ních ăn ở với nhau,… tuyết xuống như mưa, tay chân cóng như gỗ" (theo sách "Phan Bội Châu niên biểu").

Khoảng một năm sau, bằng nguồn tiền do tổ chức Duy Tân Hội huy động từ trong nước gửi sang, họ đã thuê một gian nhà lầu lớn ở Hoành Tân để làm "cơ quan cách mạng", đặt tên là Bính Ngọ Hiên.

Tại đây họ mời người Nhật dạy tiếng Nhật và văn hóa Nhật cho các thanh niên du học. Gọi là Bính Ngọ Hiên vì cơ quan đó ra đời năm Bính Ngọ 1906, còn có ý nghĩa "Ngọ là về nước Nam ta". Cũng vào năm Bính Ngọ 1906, "cơ quan cách mạng" ấy đã đón một nhân vật quan trọng từ nước nhà vừa xuất dương đến đây: hoàng thân Cường Để.

“Bính Ngọ Hiên” năm xưa nằm trong khu phố Yokohama Chukagai (Chinatown) này - Ảnh: M. Tự

Chuyển từ "cầu viện" sang "cầu học"

Hoàng thân Cường Để là hậu duệ (cháu năm đời) của vua Gia Long, tước hiệu Kỳ Ngoại Hầu. Ông sinh năm 1882, từ nhỏ đã có ý thức chống thực dân Pháp và mang khát vọng giành độc lập cho Tổ quốc, cứu đồng bào khỏi vòng nô lệ. Vì vậy chí sĩ Phan Bội Châu cùng các vị khởi xướng Duy Tân Hội, một tổ chức chống Pháp đầu thế kỷ 20, đã mời ông làm hội chủ.

Cuối tháng 5-1906, hoàng thân Cường Để có mặt tại Bính Ngọ Hiên ở Yokohama. Tiếp đó, ông được cụ Phan Bội Châu đưa đến Đông Kinh (Tokyo) gặp bá tước Okuma Shigenobu và tử tước Inukai Tsuyoki - hai vị chính khách rất có thế lực ở Nhật Bản lúc đó.

Cả hai vị này đều tỏ ra hoan nghênh và sẵn lòng hỗ trợ, nhưng từ chối việc viện trợ khí giới mà khuyên nên đào tạo nhân lực chờ cơ hội. Đành gác lại việc khí giới, họ chuyển sang việc bồi dưỡng nhân tài bằng cách kêu gọi thanh niên trong nước sang Nhật học hành. Cuộc Đông Du đã chuyển từ "cầu viện" sang "cầu học".

Chỉ trong gần hai năm từ giữa 1906 đến đầu 1908 đã có gần 200 thanh niên khắp nước liên tục tìm đường sang Nhật để du học. Thanh niên thì được bố trí vào học ở các trường Đông Kinh Chấn Võ học hiệu (Trường quân sự Tokyo của Chính phủ Nhật Bản) và Đông Á Đồng Văn Thư viện (ở Tokyo, của Đảng Tiến bộ Nhật Bản).

Thiếu niên thì đưa vào trường tiểu học, một số vào trung học và trường ngoại ngữ. Tại các trường này, du học sinh Việt Nam được học văn hóa vào buổi sáng, học quân sự và luyện tập ở thao trường vào buổi chiều.

Sự giúp đỡ tận tình của người Nhật với du học sinh Việt cũng như với hai vị lãnh đạo Đông Du, ngay từ những ngày đầu đến xứ sở này với biết bao khó khăn và kéo dài cho đến cả sau khi Đông Du tan rã, là ân tình sâu nặng mà người Việt không bao giờ quên.

Họ là những chính khách rất có tiếng tăm và đầy thế lực như bá tước Okuma Shigenobu, tử tước Inukai Tsuyoki, bá tước Kashiwara Buntaro giàu lòng nghĩa hiệp, sẵn sàng giúp đỡ thầy trò Đông Du từ buổi đầu tiên cho đến ngày cuối cùng. Họ là giáo sư các trường học có tiếng, là sĩ quan phụ trách các trường quân sự, là vị bác sĩ tận tâm, là anh phu kéo xe tận tình, ông trưởng thôn hào hiệp…

Từ sự giới thiệu của các vị chính khách có uy tín, thầy trò Đông Du đã gặp được tướng Fukushima Yashumasa - Hiệu trưởng Chấn Võ học hiệu, và giáo sư Hokokawa Morishige - Viện trưởng Đông Á Đồng Văn Thư viện. Cả hai vị hiệu trưởng này đã tìm mọi cách để đưa học sinh Việt Nam vào học. Giáo sư Hosokawa còn dành một khu vực để mở riêng lớp dạy du học sinh Việt.

Tác giả bài viết viếng mộ hai vị chí sĩ Đông Du ở nghĩa trang Zoshigaya (Tokyo)

Viếng một người Đông Du, gặp hai người Đông Du

Khi Đông Du tan rã (1908), cụ Cường Để tiếp tục cuộc bôn ba Trung Quốc, Thái Lan, Âu châu, nhưng vị hoàng thân thấy "không đâu hơn đất Nhật". Bấy giờ là tháng 5-1915, ông trở lại Tokyo. Đến lúc này thì xứ sở ấy đã trở nên thân thuộc với ông. Đông Kinh - Tokyo trở thành quê hương thứ hai, gia đình thứ hai và cũng là nơi ông trút hơi thở cuối cùng vào ngày 6-4-1951.

Trước khi rời nước Nhật, chúng tôi quyết định đi tìm nơi đã lưu lại nắm tro cốt của ông để viếng một nhà cách mạng có số phận nghiệt ngã. Ngay việc mai táng ông cũng là một sự khác hẳn người đời. Sau khi ông mất, tro cốt ông được bạn bè ở Nhật gìn giữ. Một người phụ nữ Nhật tên là Ando Chie đã chăm lo ông suốt mười năm cuối đời.

Năm 1957, bà Ando đã trao tro cốt của ông cho hai người con trai từ Việt Nam sang nhận. Tro cốt của ông được đưa về Tòa thánh Cao Đài ở Tây Ninh, một thời gian sau mới đưa về Huế an táng. Bà Ando cũng đã giữ lại một phần tro, theo di nguyện của ông, và an táng ở nghĩa trang Zoshigaya (Tokyo).

Theo tuyến tàu điện ngầm từ trung tâm Tokyo, chúng tôi đến nghĩa trang Zoshigaya khi trời vừa hoàng hôn. Bà cụ chủ quầy hoa cạnh nghĩa trang cho biết trong nghĩa trang này chỉ có một ngôi mộ duy nhất của người Việt Nam mà thôi.

Sau một hồi tìm kiếm, chúng tôi tìm thấy ngôi mộ có tấm bia ghi dòng chữ Hán: "Đồng bào chí sĩ Trần Đông Phong chi mộ". Chí sĩ Trần Đông Phong là một trong những du học sinh Việt Nam đầu tiên tham gia phong trào Đông Du. Ông đã tự vẫn "như một võ sĩ đạo" chỉ vì thấy hổ thẹn do không vận động được gia đình mình ủng hộ Đông Du.

Cảm kích nghĩa khí của người đồng chí, đích thân cụ Cường Để xây ngôi mộ này để an táng. Thật không ngờ sau đó, nắm tro hoàng thân Cường Để lưu lại nơi xứ sở ân tình này lại được đặt xuống đây nằm chung ngôi mộ người đồng chí Đông Du.

Chúng tôi cảm thấy vui trong lòng khi ngôi mộ dù không có người thân chăm sóc nhưng vẫn tươm tất như mọi ngôi mộ khác. Bên cạnh bia mộ vẫn còn bó hoa của ai đó đến viếng vài ngày trước đó. Người ta nói từ khi hai vị an nghỉ ở đây, nhiều người Việt và cả người Nhật thỉnh thoảng đến viếng. Họ là sinh viên du học, là nghiên cứu sinh, và người Việt sang đây kinh doanh, sinh sống.

Chúng tôi đặt bó hoa tươi lên ngôi mộ của hai vị tiền bối và thầm mong họ an nghỉ vĩnh hằng với xứ sở có những con người tử tế đã hào hiệp cưu mang thầy trò Đông Du cùng tinh thần "trọng nghĩa khí, trọng ái quốc".