Sai phạm xuất hiện từ rất sớm
Thời gian qua, hàng loạt đại án đấu thầu bị đưa ra ánh sáng, sai phạm trong lĩnh vực này xảy ra từ mua sắm công đến đấu thầu xây dựng, tư vấn… Các vụ việc như cựu Thứ trưởng Bộ NN&PTNT Hoàng Văn Thắng bị xét xử mới đây hay vụ án tại Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc cho thấy một thực tế rằng, nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch trong đấu thầu đã bị phá vỡ ngay từ đầu.
Theo luật sư Nguyễn Văn Sơn - Trưởng Văn phòng luật sư Bình Sơn (Đoàn luật sư Tp.Hà Nội), bản chất của đấu thầu là lựa chọn nhà thầu có năng lực và giá cạnh tranh nhất nhằm tối ưu chi ngân sách. Tuy nhiên, nhiều sai phạm lại xuất phát từ việc cố tình bẻ cong nguyên tắc này để tạo lợi thế cho một bên.
Cựu Thứ trưởng Hoàng Văn Thắng đã nhận khoảng 4,5 tỷ đồng của doanh nghiệp, từ đó kéo theo sai phạm trong đấu thầu tại các dự án thủy lợi của Bộ NN&PTNT (cũ).
Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Đức Thịnh (Công ty luật TNHH Fanci, Đoàn luật sư Tp.Hà Nội) cho rằng sai phạm thường không phát sinh ở giai đoạn chấm thầu, mà xuất hiện rất sớm, ngay từ trước khi mở hồ sơ. Ở giai đoạn này đã có tình trạng "bắt tay", tiết lộ thông tin về hồ sơ mời thầu, giá trị gói thầu để từ đó thiết kế các tiêu chí phù hợp với một nhà thầu nhất định.
Một trong những thủ đoạn phổ biến là cài cắm tiêu chí trong hồ sơ mời thầu theo kiểu "đo ni đóng giày". Các điều kiện về năng lực tài chính, kinh nghiệm hay kỹ thuật được xây dựng sao cho chỉ một doanh nghiệp đáp ứng, khiến kết quả gần như được định sẵn.
Luật sư Nguyễn Văn Sơn - Trưởng Văn phòng luật sư Bình Sơn.
Không dừng lại ở đó, theo luật sư Sơn, một số doanh nghiệp còn "hợp thức hóa" năng lực bằng cách điều chỉnh, biến tấu hợp đồng để chứng minh kinh nghiệm. Khi bên mời thầu "bật đèn xanh", những hồ sơ này sẽ được thông qua, loại bỏ đối thủ ngay từ vòng đầu.
"Đây giống như một kỳ thi mà đề đã được lộ trước cho một thí sinh, khi đó cạnh tranh không còn ý nghĩa", luật sư Sơn nhận định.
Một dạng vi phạm khác là lợi dụng thông tin nội bộ. Khi nắm được dự toán gói thầu, nhà thầu có thể đưa ra mức giá tiệm cận, gia tăng đáng kể khả năng trúng thầu.
Luật sư Thịnh cho rằng, chính việc tiết lộ thông tin từ sớm đã tạo điều kiện để các doanh nghiệp "đi trước một bước", khiến cuộc đấu thầu mất đi tính công bằng. Đây cũng là biểu hiện rõ của việc người có thẩm quyền không giữ được nguyên tắc, dẫn đến sai phạm.
Ngoài ra, việc cho một doanh nghiệp "làm thử nghiệm" trước khi đấu thầu cũng là dấu hiệu thiếu minh bạch. Khi chỉ một đơn vị được tiếp cận trước yêu cầu kỹ thuật, cơ quan tổ chức khó có cơ sở đánh giá khách quan.
Theo các chuyên gia, đấu thầu không chỉ là lựa chọn sản phẩm tốt mà còn là bài toán tối ưu giữa chất lượng và giá cả. Bất kỳ sự can thiệp nào làm sai lệch hai yếu tố này đều dẫn đến nguy cơ thất thoát ngân sách.
"Nút thắt" nằm ở kiểm tra, giám sát, hậu kiểm
Trả lời câu hỏi liệu sai phạm xuất phát từ lỗ hổng pháp luật hay thủ đoạn lách luật, luật sư Nguyễn Văn Sơn cho rằng vấn đề chính nằm ở khâu kiểm tra, giám sát. Nếu được thực hiện nghiêm ngay từ đầu, nhiều vi phạm có thể bị ngăn chặn.
Ở góc nhìn khác, luật sư Nguyễn Đức Thịnh cũng nhấn mạnh yếu tố con người là cốt lõi. Khi người thực thi không tuân thủ nguyên tắc, việc vi phạm là khó tránh khỏi, bất kể quy định pháp luật đã đầy đủ.
Luật sư Nguyễn Đức Thịnh (Công ty luật TNHH Fanci).
Bên cạnh đó, theo ông Thịnh, việc ứng dụng công nghệ trong đấu thầu còn hạn chế cũng tạo ra kẽ hở. Nếu toàn bộ quy trình được số hóa, minh bạch từ mở thầu đến chấm thầu, khả năng can thiệp sẽ giảm đáng kể.
Các luật sư cùng chung nhận định rằng công tác hậu kiểm hiện nay vẫn còn bị xem nhẹ. Không ít trường hợp thiết bị bàn giao không đúng hồ sơ trúng thầu, giá trị thấp hơn nhưng vẫn được nghiệm thu.
Luật sư Thịnh cho rằng cần siết chặt việc kiểm tra năng lực nhà thầu, đặc biệt là các liên danh, dễ xảy ra tình trạng "gom" năng lực để đủ điều kiện dự thầu nhưng không thực sự đáp ứng khi triển khai. Nếu không quản lý chặt, gói thầu có thể bị chia nhỏ, tiềm ẩn nhiều sai phạm.
Trong khi đó, luật sư Sơn nhấn mạnh cần tăng cường kiểm tra thực tế, không chỉ dựa vào hồ sơ. Ông so sánh với quy trình ngân hàng, nơi việc thẩm định thực địa là bắt buộc để hạn chế rủi ro.
Theo các chuyên gia, khi phát hiện sai phạm cần xử lý kịp thời, thậm chí thay thế nhà thầu, thay vì tiếp tục nhân nhượng dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Pháp luật về đấu thầu không thiếu, vấn đề nằm ở việc thực thi. Nếu siết chặt từ khâu đầu vào, tăng cường giám sát và hậu kiểm, đồng thời nâng cao trách nhiệm của người thực hiện, sai phạm sẽ rất khó sảy ra
