Làm sống dậy nghề xưa
Những ngày cuối năm, bản Bèn (thôn Liên Sơn, xã Xuân Lẹ) chìm trong làn sương mỏng. Trong căn nhà gỗ ấm mùi khói bếp, tiếng khung cửi vang đều, nhịp nhàng như hơi thở của núi rừng. Người dệt vải, người thêu hoa văn, người nhuộm sợi… mỗi đôi tay cần mẫn góp nhịp để những tấm thổ cẩm dần hiện hình, mang theo câu chuyện ngàn đời của người Thái.
Không gian ấy là Tổ dệt thổ cẩm Táy Dó – "đứa con tinh thần" của chị Vi Thị Luyến (40 tuổi), người phụ nữ được bà con trong bản trìu mến gọi là "người giữ lửa".
Chị Luyến cùng các chị em trong tổ dệt.
Sinh ra trong một gia đình người Thái, từ thuở nhỏ chị Luyến đã quen với mùi sợi bông, tiếng thoi đưa. Những buổi ngồi bên mẹ, bên bà học từng mũi thêu, đường dệt đã thấm vào ký ức. Với phụ nữ Thái, váy áo không chỉ là trang phục, mà là một phần đời sống văn hóa – tâm linh.
Cô gái Thái khi về nhà chồng không thể thiếu của hồi môn là váy, khăn, chăn, gối thổ cẩm do chính tay mẹ chuẩn bị – lời chúc phúc lặng thầm theo con suốt cuộc đời. Khi tiễn biệt người đã khuất, váy áo thổ cẩm lại hiện diện trong nghi lễ, với gam màu trầm, thể hiện nỗi tiếc thương và lòng thành kính.
Rồi cuộc sống hiện đại len vào bản làng. Váy may công nghiệp dần thay váy dệt tay, người trẻ không còn biết thêu, biết dệt. "Có lúc tôi sợ một ngày nào đó, những hoa văn này chỉ còn trong ký ức của người già", chị Luyến nói.
Tốt nghiệp ngành Nông – Lâm (Đại học Hồng Đức), năm 2007 chị Luyến được bầu làm Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã. Đến năm 2016, khi giữ cương vị Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ xã, những trăn trở về văn hóa dân tộc trong chị mới có cơ hội thành hình.
Những người phụ nữ Thái khôi phục nghề truyền thống xưa.
Năm 2022, từ những buổi trò chuyện quanh bếp lửa, chị vận động 19 phụ nữ trong bản cùng khôi phục nghề dệt. Tháng 4/2023, Tổ dệt thổ cẩm Táy Dó chính thức ra đời với 26 thành viên, gần 30 khung cửi – một dấu mốc đánh thức nghề xưa và mở ra hướng sinh kế mới cho phụ nữ Thái.
Hiện tổ có khoảng 50 thành viên, người dệt chân váy, người nhuộm sợi, người hoàn thiện sản phẩm. Người nhiều kinh nghiệm đảm nhận khâu khó; lớp trẻ làm việc đơn giản hơn, vừa học nghề, vừa giữ nghề.
Bà Ngân Thị Quân, hơn 50 năm gắn bó với khung cửi, chậm rãi đưa thoi: "Tôi không làm nhanh bằng người trẻ, nhưng từng đường dệt phải chắc, phải sắc. Mỗi tháng có thêm vài triệu đồng, vừa có thu nhập, vừa thấy mình còn có ích".
Tạo sinh kế từ văn hóa
Từ những tấm váy truyền thống, thổ cẩm Táy Dó dần được "làm mới" thành túi xách, đệm ghế, chăn, gối… Sản phẩm không chỉ phục vụ trong nước mà còn xuất sang Lào, Thái Lan, thậm chí đến Pháp – nơi có cộng đồng người Thái sinh sống.
Theo chị Luyến, thu nhập bình quân của mỗi thành viên đạt 4–6 triệu đồng một tháng. Không cao, nhưng đủ để chị em gắn bó với nghề và với văn hóa của chính mình.
Tổ dệt nhận được sự tham gia nhiệt tình của chị em phụ nữ trong bản.
"Những ngày đầu, chúng tôi lo không có khách. Nhưng giờ đơn hàng đến liên tục, làm không kịp. Một chiếc váy thêu phải mất cả tháng mới hoàn thành, nhất là dịp cuối năm", chị nói.
Năm 2025, doanh thu của tổ dệt ước đạt khoảng 400 triệu đồng – con số khiêm tốn nhưng mang ý nghĩa lớn với một bản làng vùng cao.
Không dừng ở khôi phục, chị Luyến tìm cách đưa thổ cẩm bước ra đời sống hiện đại. Gối thảo mộc Táy Dó – kết hợp thảo dược bản địa, tinh dầu tự nhiên và hoa văn truyền thống – đang hoàn thiện hồ sơ OCOP 3 sao cấp tỉnh.
Cuối năm, các chị, các cô quây quần bên chum rượu cần hàn huyên vui xuân.
Năm 2024, mô hình của chị giành Giải Xuất sắc cuộc thi "Phụ nữ khởi nghiệp" do Hội Liên hiệp Phụ nữ tỉnh Thanh Hóa tổ chức – sự ghi nhận cho hành trình bền bỉ, lặng lẽ nhưng không ít gian nan.
"Khó nhất là thuyết phục chị em tin rằng nghề xưa vẫn có thể nuôi sống hiện tại", chị Luyến nhớ lại. Tổ dệt cũng mạnh dạn đưa sản phẩm lên các sàn thương mại điện tử – bước đi mới mẻ với phụ nữ vùng cao – để thổ cẩm Táy Dó đến với nhiều vùng miền, nơi có cộng đồng người Thái sinh sống.
Sau nhiều năm chờ đợi, 50 hộ dân bản Ó sắp có điện lưới trước TếtĐỌC NGAYSong song với nghề dệt, chị Luyến còn miệt mài gìn giữ các giá trị văn hóa phi vật thể. Chị vận động chị em sử dụng tiếng Thái trong sinh hoạt, nuôi dạy con trẻ, coi ngôn ngữ là mạch nối giữa các thế hệ.
Trong những buổi sinh hoạt cộng đồng, chị khơi gợi làn điệu hát khặp, hát nhuôn, những điệu múa Thái quen thuộc. Từ ký ức theo mẹ, theo bà đi xem hát ngày nhỏ, chị ghi chép, học lại từng lời ca cổ rồi truyền cho người khác.
"Chúng tôi đang làm hồ sơ thành lập Câu lạc bộ hát nhuôn Thái Trắng", chị nói, ánh mắt ánh lên hy vọng dành cho lớp trẻ.
Theo ông Đỗ Đình Minh, Chủ tịch UBND xã Xuân Chinh, mô hình dệt thổ cẩm của chị Luyến không chỉ tạo việc làm mà còn lan tỏa tình yêu văn hóa Thái trong cộng đồng. "Địa phương luôn ủng hộ và mong muốn nhân rộng những mô hình gìn giữ văn hóa gắn với sinh kế bền vững cho phụ nữ vùng cao", ông nói.
Giữa những đổi thay của thời cuộc, tiếng khung cửi ở bản Bèn vẫn vang lên đều đặn. Ở đó, có một người phụ nữ lặng lẽ giữ lửa – để văn hóa Thái không chỉ còn trong ký ức, mà tiếp tục sống cùng hiện tại và bước tới tương lai.
