Việc Mỹ quay lưng làm dấy lên lo ngại trong cộng đồng quốc tế về vai trò dẫn dắt của WHO trong tương lai, từ các vấn đề y tế công cộng đến hoạch định chính sách, bao gồm cả chính sách kiểm soát và phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Mỹ rời WHO: Hồi chuông cảnh báo về tính minh bạch và khoa học
Quyết định rời khỏi WHO của Mỹ đến từ những quan ngại kéo dài về tính minh bạch và hiệu quả hoạt động của tổ chức này, ngay cả trong giai đoạn Mỹ vẫn còn là thành viên. Các vấn đề mà Mỹ đặt ra trải rộng từ cách WHO ứng phó với các dịch bệnh đến việc quản lý và hoạch định chính sách kiểm soát thuốc lá.
Theo The Guardian, Quỹ WHO đã tiếp nhận khoảng 83 triệu USD tài trợ từ các tập đoàn, quỹ từ thiện, cá nhân và doanh nghiệp, song che giấu danh tính của gần 60% số tiền này. Đáng chú ý, tỷ lệ các khoản tài trợ ẩn danh đang gia tăng nhanh chóng: năm 2023, khoảng 80% các khoản đóng góp trên 100.000 USD đến từ nguồn không công bố danh tính, tăng mạnh so với mức 15% trong năm đầu tiên quỹ này hoạt động. Thực trạng này làm dấy lên lo ngại về xung đột lợi ích và mức độ độc lập trong hoạch định chính sách của WHO.
Trong lĩnh vực kiểm soát thuốc lá, Mỹ từng giữ vai trò quan trọng thông qua Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) khi phối hợp với WHO triển khai chương trình MPOWER – bộ công cụ gồm các biện pháp giám sát, cảnh báo và hạn chế tiêu thụ thuốc lá. Mỹ không chỉ cung cấp dữ liệu khảo sát, tài liệu chuyên môn và hỗ trợ kỹ thuật cho việc thực thi Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá (FCTC) của WHO, mà còn tham gia xây dựng các báo cáo toàn cầu về xu hướng sử dụng thuốc lá giai đoạn 2000–2030.
Tuy nhiên, đối với các sản phẩm thuốc lá không khói (không đốt cháy), WHO đã không ghi nhận và đánh giá đầy đủ các dữ liệu khoa học do FDA công bố về các sản phẩm này. Trong khi đó, FDA đã xây dựng hệ thống quản lý dựa trên các tiêu chuẩn khoa học nghiêm ngặt, cho phép lưu hành có kiểm soát các sản phẩm thuốc lá không đốt cháy được đánh giá là có mức độ rủi ro thấp hơn thuốc lá truyền thống, với mục tiêu giảm tác hại cho người hút thuốc và cộng đồng.
Cách tiếp cận cấp tiến này, theo FDA, không chỉ nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần hạn chế buôn lậu, thông qua việc rút ngắn quy trình thẩm định để đưa các sản phẩm vào thị trường hợp pháp và nằm trong vòng kiểm soát.
Hai tỷ phú Mike Bloomberg (phải) và Bill Gates điều hành các nguồn quỹ tư nhân quan trọng hỗ trợ chiến lược chống thuốc lá của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Nguồn: CNN
Trong ba năm kể từ khi thành lập vào năm 2020, Quỹ WHO đã nhận được ngày càng nhiều nguồn tiền "ẩn danh" từ các nhà tài trợ. Ảnh: The Guardian
Mục tiêu khác nhau giữa Mỹ và WHO trong chính sách tiếp cận thuốc lá
Dưới thời Tổng thống Donald Trump, Mỹ đưa cách tiếp cận "giảm tác hại" lên vị trí trung tâm trong chiến lược kiểm soát thuốc lá, đối lập hoàn toàn với quan điểm của WHO. Cách tiếp cận này vừa đáp ứng nhu cầu sử dụng nicotine hợp pháp theo hướng giảm rủi ro, vừa tập trung xử lý tình trạng buôn lậu và các sản phẩm nicotine bất hợp pháp.
Đầu năm 2025, FDA cấp phép lưu hành 20 sản phẩm thuốc lá không khói có mức độ độc hại thấp hơn thuốc lá điếu truyền thống. Cuối năm 2025, FDA lần đầu khẳng định tại diễn đàn quốc tế rằng "giảm tác hại" là nguyên tắc cốt lõi song hành với mục tiêu bảo vệ thanh thiếu niên. Song song đó, FDA đẩy mạnh ứng dụng AI để rút ngắn thời gian thẩm định
khoa học, triển khai cơ chế ưu tiên "Priority Voucher", và tăng cường xử lý hoạt động kinh doanh vape bất hợp pháp.
Trong khi đó, WHO tiếp tục kiên định với mục tiêu "zero nicotine", theo đuổi cách tiếp cận mang tính cấm đoán tuyệt đối. Theo hướng này, các sản phẩm thuốc lá không khói, vốn được nhiều nghiên cứu đánh giá có tiềm năng thay thế thuốc lá truyền thống, thường xuyên bị WHO phản đối hoặc tìm cách hạn chế. Tuy nhiên, thực tế tại nhiều quốc gia cho thấy, các biện pháp cấm đoán triệt để không làm nhu cầu biến mất, mà kéo theo sự gia tăng nhanh chóng của thị trường buôn lậu.
Một ví dụ điển hình là Mexico, quốc gia được WHO và các tổ chức đồng hành coi là hình mẫu trong kiểm soát thuốc lá. Tại Hội nghị các quốc gia tham gia FCTC lần thứ 11 (COP11) vào tháng 11/2025, Mexico được Liên minh Toàn cầu Kiểm soát Thuốc lá (GATC), thuộc WHO, trao giải Orchid Award nhằm ghi nhận lập trường cứng rắn đối với ngành công nghiệp thuốc lá. Tuy nhiên, trái ngược với hình ảnh được tôn vinh, thị trường trong nước lại chứng kiến sự bành trướng của các mạng lưới buôn lậu, trong đó các băng đảng tội phạm kiểm soát hoạt động phân phối, buộc các cửa hàng chỉ được giao dịch trái phép, chủ yếu qua kênh trực tuyến và xuyên bang.
Theo hãng tin AP, nhiều chuyên gia quốc gia này cho rằng lệnh cấm đã vô tình tạo điều kiện để các tổ chức tội phạm củng cố quyền kiểm soát đối với toàn bộ thị trường. "Cấm đoán đồng nghĩa với việc trao thị trường vào tay các nhóm phi nhà nước," bà Zara Snapp, Giám đốc Viện Ría tại Mexico – tổ chức nghiên cứu chính sách ma túy và kiểm soát chất gây nghiện ở Mỹ Latin – nhận định.
Không chỉ Mexico, các quốc gia như Úc hay Thái Lan cũng đang đối mặt với làn sóng buôn lậu thuốc lá điện tử ngày càng phức tạp, kéo theo nhiều hệ lụy về quản lý, an ninh và sức khỏe cộng đồng.
Thực tiễn tại nhiều quốc gia cho thấy cách tiếp cận "cấm đoán tuyệt đối" mà WHO theo đuổi đang bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Thay vì triệt tiêu nhu cầu, các chính sách này có nguy cơ đẩy thị trường vào khu vực phi chính thức, làm suy yếu năng lực quản lý của nhà nước và gia tăng vai trò của các tổ chức tội phạm.
Đây cũng chính là điểm khác biệt căn bản trong cách tiếp cận giữa WHO và nhiều quốc gia, trong đó có Mỹ, khi lựa chọn chiến lược giảm tác hại dựa trên bằng chứng khoa học thông qua các sản phẩm thuốc lá không khói như một hướng đi thay thế, thay vì duy trì thế độc quyền cho thuốc lá truyền thống.
Minh Anh
