Lịch sử thăng trầm của Iran hiện đại - Kỳ 6: Thái tử lưu vong và thế cờ mới ở Iran

Sự thật về nhân vật được người ủng hộ, người lại coi là kẻ thù này thế nào, liệu ông ta có thể thay đổi tình hình rối ren, bất định ở đất nước mình?

Reza Palavi là ai?

Là con trai của quốc vương Mohammad Reza Pahlavi bị cuộc cách mạng Hồi giáo lật đổ năm 1979, thái tử Reza Pahlavi năm nay 66 tuổi nhưng đã phải lưu vong đến 47 năm sau khi vương triều của cha mình sụp đổ.

Ông sinh ngày 21-10-1960, là con trai cả của nhà vua Mohammad Reza Shah và Shahbanou Farah Pahlavi. Năm 1967, cha ông lên ngôi vua, cũng là thời điểm ông chính thức trở thành thái tử. Cùng sinh tại Tehran với ông còn có bốn người là em gái Farahnaz, em trai Ali Reza, em gái Leila, và Shahnaz, một người em gái cùng cha khác mẹ.

Trong trang web mang chính tên mình cùng dòng chữ "Hơn 4 thập kỷ chiến đấu vì người dân Iran", Reza Pahlavi tự kể tuổi thơ sống trong cung điện ở Tehran. Cha mẹ ông rất chú trọng việc học của con với thời biểu hằng ngày học ngoại ngữ, nghiên cứu lịch sử, nghi thức cung đình và thể thao.

Tình yêu bầu trời của ông sớm bắt đầu tuổi 13. Bốn năm sau, tức năm 1977, ông đã hoàn thành chuyến bay một mình đầu tiên trên chiếc tiêm kích phản lực F-5 hiện đại của Mỹ lúc bấy giờ từ căn cứ không quân Dezful, và trở thành phi công trẻ nhất ở Iran.

Mùa hè năm 1978, Reza Pahlavi đến Mỹ để tiếp tục khóa đào tạo nâng cao của phi công chiến đấu tại Căn cứ không quân Reese, Texas. Tuy nhiên, giấc mơ chinh phục bầu trời ngày càng cao nhưng ông lại không thể thực hiện chuyến bay trở về quê hương.

Chính thời gian ông học lái ở Mỹ, tình hình chính trị đối kháng ở Iran ngày càng căng thẳng cho vương triều cha mình. Đầu năm 1979, vương triều Iran sụp đổ trước cuộc cách mạng Hồi giáo, cha ông phải lưu vong và tất nhiên ông cũng không thể trở về.

Ayatollah Khomeini quay lại Tehran trong sự chào đón của hàng triệu người Hồi giáo Iran và trở thành lãnh đạo tối cao của chế độ chính trị thần quyền Hồi giáo. Năm 1980, tức chỉ một năm sau khi bị mất ngai vàng, cha Reza Pahlavi qua đời vì bệnh tại Ai Cập khi mới 60 tuổi.

Có chuyện kể vị quốc vương bị lật đổ này lưu vong vẫn mang theo bên mình gói đất cố hương, kể cả lúc ông nằm bên giường bệnh cho tới khi qua đời ở Cairo. Ước nguyện trở lại của nhà vua mất ngai bất thành, đời các con ông vẫn lưu lạc. Người con trai cả Reza Pahlavi với nhiều hoạt động chính trị phản kháng càng không còn đường nào trở về quê hương dưới sự lãnh đạo thần quyền Hồi giáo.

Tình thế buộc phải ở lại Mỹ, Reza Pahlavi tiếp tục hoàn thành khóa huấn luyện phi công phản lực chiến đấu và học thêm đại học ngành khoa học chính trị tại Đại học Nam California. Ngoài tiếng Ba Tư, thông thạo tiếng Anh, ông còn thông thạo tiếng Pháp và hoàn thành đại học này năm 1985.

Một năm sau, vị thái tử lưu vong Reza Pahlavi lập gia đình với cô luật sư Yasmine Etemad-Amini (tốt nghiệp ngành luật tại Đại học George Washington). Họ có với nhau ba người con là Noor Pahlavi (sinh năm 1992), Iman Pahlavi (1993) và Farah Pahlavi (2004)...

Trên trang Reza Pahlavi, ông khẳng định dành hết tâm huyết cho quê hương. Nguyên văn một đoạn viết như thế này: "Mặc dù phải sống lưu vong, Reza Pahlavi đã dốc toàn bộ nỗ lực trong bốn thập kỷ qua cho sự tự do và giải phóng của Iran. Ông bắt đầu những nỗ lực này ngay từ những ngày đầu sau khi cha ông qua đời ở Cairo.

Trong suốt những năm qua, Reza Pahlavi luôn nhấn mạnh rằng ông chiến đấu vì tự do của dân tộc Iran, chứ không phải để giành lại ngai vàng. Nỗ lực của ông tập trung vào việc tạo ra không gian cho

Cùng với nhiều biến động đầy bất ổn của Cộng hòa Hồi giáo Iran, Reza Pahlavi đã có nhiều hoạt động phản kháng chủ yếu mang tính tuyên tuyền ở nước ngoài. Năm 2013, ông thành lập Hội đồng quốc gia Iran (INC) tại Mỹ.

Ngày 14-11-2024, ông tuyên bố trong một video rằng theo yêu cầu của đồng bào, ông sẵn sàng lãnh đạo cuộc cách mạng quốc gia và giai đoạn chuyển tiếp.

Tiếp sau đó là các cuộc tấn công quân sự nghiêm trọng của Israel và Mỹ vào Iran để ngăn chặn "chương trình chế tạo vũ khí hạt nhân" trong năm 2025 và 2026 hiện nay. Tuy nhiên lãnh đạo hai nước này chưa bao giờ tuyên bố chính thức ủng hộ vị thái tử lưu vong này trở về lãnh đạo Iran.

Gần đây, các hoạt động chính trị của Reza Pahlavi càng nhiều hơn cùng với thế trận chính quyền Iran bị cô lập và chịu sự tấn công dữ dội của Mỹ, Israel. Năm 2023, ông đi thăm Israel và được Thủ tướng Netanyahu tiếp đón.

Truyền thông Mỹ cũng tiết lộ ông tiếp cận được với Steve Witkoff, đặc phái viên của Tổng thống Donald Trump về vấn đề Trung Đông. Trong cuộc chiến dữ dội đang diễn ra, vị thái tử lưu vong cuối cùng này cũng kêu gọi nhân dân Iran đứng lên lật đổ chính quyền hiện tại...

Những nỗ lực chống đối chính quyền Hồi giáo ở Iran cũng như các kế hoạch chính trị cho quê hương mình có vẻ tương đồng với mục tiêu của Mỹ, Israel và phương Tây. Tuy nhiên đến nay giới chuyên gia chính trị thế giới vẫn cho rằng nhân vật này vẫn chưa có gì chắc chắn cho tương lai mới (nếu có thể) ở Iran.

Thứ nhất, ông Trump từng tuyên bố nên chọn lựa nhân vật bên trong quốc gia này, như vậy Reza Pahlavi bị gạt ra lề. Mới đây tổng thống Mỹ cũng chỉ tuyên bố lấp lửng mà chưa có gì cho phương án Reza Pahlavi.

Thật ra, việc cân nhắc (thậm chí không chọn) vị thái tử lưu vong là có nguyên nhân sâu xa. Thứ nhất, triều đại quân chủ cuối cùng của Iran đã sụp đổ quá lâu (1979), không còn nền móng ở xã hội hiện tại khi mấy thế hệ người trẻ đã xuất hiện và không biết gì về triều đại quân chủ.

Thứ hai, ngay cả sự sụp đổ ngai vàng của người cha của Reza Pahlavi cũng có đầy lý do từ bên trong. Mặc dù chế độ quân chủ cuối cùng này nỗ lực mang lại làn gió mới theo kiểu phương Tây cho Iran nhưng cũng làm phát sinh nhiều đối kháng sâu sắc từ cộng đồng Hồi giáo bảo thủ, tầng lớp nhân dân nghèo và các lực lượng chính trị đối lập, kể cả lối sống xa hoa gây bất mãn của vương triều... Cuộc cách mạng Hồi giáo thành công năm 1979 cũng từ chính những lý do này.

Hiện nay, Reza Pahlavi với kế hoạch chính trị của mình có vẻ được một bộ phận người trẻ ở Iran và hải ngoại ủng hộ, nhưng thật ra nhiều người vẫn chưa thật sự có ý thức hệ sâu sắc cho điều này, đặc biệt là Reza Pahlavi đã rời bỏ quê hương quá lâu.

Trong khi đó, hiện tình xã hội Iran cũng đang chia rẽ sâu sắc. Trước bộ phận người dân phản kháng, lực lượng quân dân ủng hộ chế độ thần quyền hiện hữu vẫn đang rất đông cũng như nhà nước đương quyền có công cụ kiểm soát hiệu quả...

Đây chính là những lý do khiến phương án chính trị Reza Pahlavi vẫn còn là ẩn số. Vị thái tử lưu vong sẽ được chọn hay là một nhân vật trong nước nào đó trung dung hơn, dễ thỏa hiệp hơn với Mỹ, Israel, phương Tây và đặc biệt là với chính các lực lượng đang rất chia rẽ trong nước?

Khi Israel tấn công Iran vào tháng 6-2025, nhiều cuộc biểu tình đã bùng lên khắp thế giới. Các phiên bản khác nhau của lá cờ Iran xuất hiện trong những cuộc tuần hành.