Làn sóng cấm trẻ em dùng mạng xã hội: Đông Nam Á bảo vệ trẻ em trước mặt trái mạng xã hội

Trẻ em ở Jakarta, Indonesia chơi game trên điện thoại - Ảnh: AFP

Indonesia tiên phong

Dù khác nhau về cách triển khai, nhiều quốc gia ở Đông Nam Á đều chung quan điểm cần đưa trẻ em ra khỏi những "góc tối" của mạng xã hội để trở lại với các hoạt động đời thực, môi trường học tập lành mạnh và sự phát triển đúng với lứa tuổi.

Trong những năm qua, Indonesia nằm trong nhóm nước có lượng người dùng mạng xã hội cao nhất thế giới đã rúng động trước hàng loạt vụ việc nghiêm trọng phơi bày nhiều "cạm bẫy" bủa vây trẻ em trên mạng xã hội.

Năm 2025, một thiếu niên 14 tuổi ở Situbondo đã bị tấn công tình dục sau khi bị dụ dỗ qua mạng xã hội. Báo cáo của Bộ Truyền thông và kỹ thuật số Indonesia cho thấy nước này đứng thứ ba thế giới về số vụ lạm dụng tình dục trẻ em trên mạng, với khoảng 1,45 triệu vụ.

Những "kẻ săn mồi" thường dùng tài khoản ảo để dụ dỗ trẻ gửi hình nhạy cảm.

Nạn bắt nạt trên mạng cũng đưa đến nhiều bi kịch. Trong giai đoạn 2023-2025, số vụ tự tử ở trẻ em tại Indonesia cao nhất trong số các nước Đông Nam Á, theo Ủy ban Bảo vệ trẻ em Indonesia.

Ngoài ra, một đường dây mua bán trẻ em "núp bóng" nhận con nuôi trên Facebook bị phơi bày vào năm 2025 cho thấy hiểm họa rình rập trẻ trên không gian mạng.

Theo Antara News, dữ liệu của UNICEF cho biết khoảng 50% trẻ em Indonesia dùng Internet từng tiếp xúc với nội dung tình dục trên mạng xã hội, 42% cảm thấy sợ hãi hoặc không thoải mái khi lên mạng.

Không thể để 70 triệu trẻ em chịu đựng tổn thương lâu hơn nữa, hồi tháng 3 Indonesia trở thành quốc gia đầu tiên ở Đông Nam Á cấm trẻ dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội.

Theo quy định, các nền tảng "rủi ro cao" như YouTube, TikTok, Facebook, Instagram, Roblox và Bigo Live phải từng bước vô hiệu hóa tài khoản của người dùng dưới 16 tuổi từ ngày 28-3-2026.

Chính phủ cho rằng các nền tảng này được thiết kế nhằm khiến người dùng lướt mạng lâu hơn, dễ khiến trẻ em bị nghiện, dẫn đến ảnh hưởng tâm lý hoặc gặp các vấn đề sức khỏe tinh thần khi chưa đủ trưởng thành về nhận thức.

Phụ huynh Indonesia cảm thấy gánh nặng dần được trút bỏ kể từ khi lệnh cấm được ban hành và kỳ vọng đây sẽ là cơ hội để con trẻ trở lại các hoạt động bổ ích.

Bà Nurul Aisyah (62 tuổi) ở Jakarta ủng hộ quy định mới. Theo bà, ban đầu trẻ có thể thấy khó chịu nhưng các em sẽ dần thích nghi và tìm được những hoạt động ý nghĩa khác. Gia đình bà cũng đặt ra quy định với cô cháu gái 12 tuổi như không được tải ứng dụng nếu chưa được đồng ý, giới hạn thời gian sử dụng và cấm dùng điện thoại trong bữa ăn.

Trước lo ngại con trẻ có thể mất đi nguồn tư liệu tham khảo cho học tập và giải trí, nhiều phụ huynh đang hướng con trở lại với các bộ môn thể chất như chơi bóng rổ. Bà Diska Paramita, phụ huynh của hai bé 10 tuổi và 15 tuổi, cũng mong đợi có thêm hướng dẫn từ chính phủ để bảo vệ trẻ tốt hơn.

Các nền tảng trong diện bị cấm đã cam kết hạn chế quyền truy cập của trẻ em, trong đó Roblox sẽ tổ chức hệ thống phân cấp độ tuổi để kiểm soát những người mà trẻ có thể tiếp xúc, đồng thời người dùng sẽ phải quay video selfie để hệ thống ước tính độ tuổi.

Ở Việt Nam, nhiều phụ huynh đã ý thức hướng con hoạt động thể chất ngoài trời để tránh sa đà vào màn hình điện thoại, máy tính - Ảnh: THÙY CHI

Malaysia xây cơ chế xác minh danh tính

Nam sinh 14 tuổi đi qua sân trường với con dao còn dính máu trên tay, bình thản uống nước giữa tiếng la hét hỗn loạn của học sinh. Những đoạn video ghi lại vụ việc lan truyền chóng mặt trên mạng xã hội Malaysia vào tháng 10 năm ngoái. Nạn nhân là một nữ sinh 16 tuổi bị đâm tử vong ngay trong trường học.

Khi điều tra vụ án, cảnh sát bang Selangor nơi xảy ra vụ việc cho biết "ảnh hưởng từ mạng xã hội" là một trong những yếu tố có thể đã góp phần dẫn tới hành vi của nghi phạm. Thủ tướng Anwar Ibrahim sau đó cũng tuyên bố phần lớn các vấn đề bạo lực học đường hiện nay đều bắt nguồn từ việc sử dụng điện thoại và mạng xã hội không được kiểm soát.

Chỉ vài tháng sau, Malaysia bắt đầu thúc đẩy mạnh kế hoạch cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội - một trong những chính sách kiểm soát Internet mạnh tay nhất Đông Nam Á hiện nay.

Theo kế hoạch đã được nội các Malaysia thông qua, người dưới 16 tuổi sẽ không được phép tạo tài khoản trên các nền tảng như Facebook, Instagram, TikTok hay X từ giữa năm 2026. Chính phủ dự kiến triển khai quy định này thông qua Đạo luật An toàn trực tuyến (ONSA).

Điểm đáng chú ý là Malaysia không chỉ dừng ở một lệnh cấm mang tính biểu tượng. Kuala Lumpur đang xây dựng cả một cơ chế xác minh danh tính điện tử - yêu cầu người dùng cung cấp giấy tờ như căn cước, hộ chiếu hoặc tài khoản định danh điện tử để xác minh độ tuổi khi đăng ký tài khoản mạng xã hội, đặc biệt là với người dùng dưới 13 tuổi.

Chính sách này nhận được sự ủng hộ khá lớn trong xã hội Malaysia. Cuộc khảo sát toàn cầu của Quỹ Varkey có trụ sở tại Anh vào tháng 4 vừa qua chỉ ra 77% phụ huynh Malaysia ủng hộ lệnh cấm người dưới 16 tuổi sử dụng mạng xã hội - mức cao nhất trong số các quốc gia được khảo sát.

Thậm chí 62% thanh thiếu niên Malaysia cũng đồng tình với quy định này, theo báo Straits Times.

Tuy nhiên vẫn còn một số tranh cãi khi quy định tiến gần tới giai đoạn triển khai. Một trong những lo ngại là vấn đề quyền riêng tư, theo trang Tech Policy Press. Nếu muốn sử dụng Facebook hay TikTok, người dùng có thể phải tải lên giấy tờ tùy thân để xác minh tuổi. Điều đó làm dấy lên câu hỏi về nguy cơ rò rỉ dữ liệu và việc thu thập thông tin cá nhân trên diện rộng.

Các công ty công nghệ cũng tỏ ra thận trọng. Meta cho rằng xác minh độ tuổi nên được thực hiện ở cấp hệ điều hành hoặc kho ứng dụng thay vì để từng nền tảng tự thu thập giấy tờ cá nhân.

Bên cạnh câu chuyện kỹ thuật, giới chuyên gia Malaysia còn tranh luận về bản chất của vấn đề: liệu nguyên nhân nằm ở độ tuổi sử dụng mạng xã hội hay nằm ở chính thuật toán và mô hình vận hành của các nền tảng?

Nhiều ý kiến cho rằng điều khiến thanh thiếu niên bị tổn thương không chỉ là việc "sở hữu tài khoản mạng xã hội" mà còn là cách thuật toán liên tục đẩy người dùng vào các nội dung cực đoan, độc hại, gây nghiện hoặc bạo lực.

Tuy nhiên, giới ủng hộ cho rằng việc chính sách chưa hoàn hảo không có nghĩa là chính phủ nên đứng yên.

"Chúng ta không nên để cái hoàn hảo trở thành kẻ thù của điều tốt" - ông Harris Zainul, Giám đốc nghiên cứu Viện Nghiên cứu chiến lược và quốc tế Malaysia, nhận định với báo The Edge Malaysia.

Ông Zainul cho rằng điểm quan trọng nhất trong Đạo luật ONSA không nằm ở riêng lệnh cấm dưới 16 tuổi mà ở việc Malaysia đang chuyển từ cách xử lý "hậu quả" sang buộc các nền tảng phải chủ động giảm thiểu tác hại.

Thay vì chỉ gỡ nội dung độc hại sau khi sự việc xảy ra, các công ty công nghệ sẽ phải đánh giá rủi ro, siết thuật toán và xây dựng cơ chế bảo vệ trẻ em ngay từ đầu.