Trong chuyến công tác đến miền Tây xứ Nghệ, chúng tôi ấn tượng nhất là thần thái của nghệ nhân cao tuổi Sầm Thị Xanh tại bản Hoa Tiến, xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An. Nghệ nhân này hăng say giới thiệu bản sắc dân tộc Thái qua những làn điệu dân ca do bà sáng tác. Những điệu xuối, điệu nhuôn đặc sắc… của bà để lại ấn tượng khó quên trong lòng du khách. Bà được người dân nơi đây ca ngợi với vai trò là nghệ nhân tâm huyết trong công tác vận động học sinh, người dân giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái.
Trước đây, trong thời gian công tác ở trường học, bà Xanh cũng được đánh giá là hạt nhân văn nghệ được nhiều người biết đến. Ngoài tham gia văn nghệ ở trường học, bà đã nhiều lần từng mang điệu nhuôn, điệu xuối dân tộc Thái đi giao lưu văn nghệ cấp huyện và cấp tỉnh. Năm 2014, khi bản Hoa Tiến được chọn để xây dựng thành mô hình du lịch cộng đồng, bà Xanh được mọi người tín nhiệm nhờ làm "hướng dẫn viên du lịch" cho du khách.
"Vì đã nghỉ hưu nên tôi có thời gian hơn. Hàng ngày được tiếp xúc với nhiều đoàn khách, gặp gỡ nhiều người, được giới thiệu về bản sắc văn hoá dân tộc mình, tôi bắt đầu yêu thích công việc này. Khách du lịch đến với Hoa Tiến là muốn tìm những bản sắc riêng, mang đậm giá trị văn hóa của đồng bào Thái. Vì vậy mình cũng phải diễn đạt làm sao cho khách hiểu và thấy yêu quý văn hoá của dân tộc mình", bà Xanh chia sẻ.
Nghệ nhân Ưu tú Sầm Thị Xanh giao lưu và giới thiệu với khách du lịch những nét văn hóa Thái.
Nắm bắt thị hiếu của khách du lịch đến Hoa Tiến là muốn tìm những bản sắc riêng mang đậm giá trị văn hóa của người Thái nên có thời gian rảnh bà tự học, tự bồi dưỡng kiến thức về văn hóa truyền thống của dân tộc, phong tục tập quán của người dân địa phương. Bà Sầm Thị Xanh không quản ngày đêm, miệt mài, sưu tầm lại những làn điệu dân ca, dân nhạc của đồng bào Thái.
Người phụ nữ này đi gặp từng người cao tuổi, người biết hát suối, nhuôn,… người biết những phong tục, tập quán văn hóa tâm linh dân tộc Thái để sưu tầm, ghi chép lại những vốn quý của dân tộc. Bà cũng là người sáng lập ra CLB bảo tồn văn hoá Thái và kêu gọi những người cao tuổi tham gia vào.
"Văn hoá Thái có bề dày lịch sử lâu đời, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng tiếng nói và chữ viết riêng. Kho tàng quý báu đó đang dần mai một đi bởi lớp trẻ bây giờ không được tâm đắc lắm với với văn hoá cổ truyền. Vì vậy, tôi quyết định sưu tầm, giảng dạy và dàn dựng để truyền đến các lớp trẻ không để mai một đi nét truyền thống quý giá, giữ nét văn hoá quý giá của mình", bà Xanh chia sẻ thêm.
Bà Xanh nỗ lực truyền lại những giá trị văn hóa của đồng bào Thái cho thế hệ trẻ.
Đến bản Hoa Tiến du khách được nghe các làn điệu dân ca, dân vũ cùng người dân trong xã dệt thổ cẩm, thưởng thức các món ăn truyền thống của người dân tộc Thái. Các làn điệu nhuôn, lăm, khắp hiện đã trở thành "đặc sản" của bản làng, thu hút đông đảo du khách đến tham quan, trải nghiệm, góp phần thúc đẩy phát triển ngành du lịch xã Châu Tiến.
Để xây dựng được các tiết mục hấp dẫn bà Xanh cũng viết lời mới cho nhiều bài hát trên nền làn điệu các bài dân ca của người Thái và dàn dựng, sân khấu hóa lại các tác phẩm để du khách có những trải nghiệm đáng nhớ khi tham gia tour du lịch cộng đồng ở bản Hoa Tiến.
Cùng thế hệ trẻ gìn giữ bản sắc dân tộcChữ viết Thái cổ đang dần bị mai một theo thời gian là điều khiến bà Xanh trăn trở. Vì vậy, khi về hưu bà Xanh cũng có tham gia một lớp học chữ Thái cổ ở địa phương. Sau đó, người phụ nữ này tự mình nghiên cứu kỹ hơn về chữ Thái cổ. Nhận thấy lớp trẻ không còn nhiều người biết đọc biết viết chữ của dân tộc, bà Xanh cùng các thành viên CLB bảo tồn văn hoá Thái đã mở lớp dạy chữ.
Từ năm 2013 đến nay, bà Sầm Thị Xanh đã cùng thành viên CLB mở được 21 lớp học chữ Thái, đào tạo cho 170 học sinh biết đọc, viết thành thạo, trong đó nhiều lớp được Ban Dân tộc tỉnh tổ chức truyền dạy cho các xã khác. Nhiều học sinh của CLB đã đạt giải cao trong các hội thi cấp huyện, cấp tỉnh. Bà không chỉ tận tâm bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc Thái mà còn đóng góp tích cực trong công tác xã hội tại địa phương. Từ năm 2020 đến nay, với vai trò Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi xã Châu Tiến, Ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc xã và Chi hội trưởng Chi hội Người cao tuổi bản Hoa Tiến 2, bà luôn tham gia tích cực các hoạt động, góp phần làm nên những thành tích đáng tự hào, giúp chi hội nhiều năm liên tiếp đạt danh hiệu xuất sắc cấp huyện và cấp tỉnh.
Nghệ nhân Sầm Thị Xanh giao lưu văn nghệ cùng du khách.
Với những nỗ lực không ngừng nghỉ đó, năm 2022, bà Sầm Thị Xanh được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu "Nghệ nhân ưu tú" trong lĩnh vực gìn giữ di sản văn hóa phi vật thể. Năm 2023, bà được nhận Bằng khen của UBND tỉnh Nghệ An. Năm 2024, bà được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen vì có thành tích xuất sắc trong phát triển mô hình cộng đồng.
"Khi nhận được danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, bản thân tôi cảm thấy rất tự hào về sự ghi nhận của Đảng, Chính phủ về những cố gắng của mình. Điều đó khiến cho tôi có động lực hơn để tôi cùng với những thế hệ trẻ sau này bảo tồn gìn giữ phát huy giá trị văn hoá của bản làng mình. Tôi mong muốn văn hoá của dân tộc Thái như là tiếng nói chữ viết, thổ cẩm, ẩm thực,…tất cả đều được ghi nhận trong các văn hoá phi vật thể quốc gia và được lan toả tới muôn phương", bà Xanh chia sẻ thêm.
Nhờ có sự đóng góp của những người dân bản địa như bà Xanh, cộng đồng ở Hoa Tiến trở thành điểm sáng trên bản đồ Việt Nam. Họ đã không ngừng nỗ lực gìn giữ và bảo tồn văn hóa dân tộc, đồng thời quảng bá những giá trị văn hóa ấy đến với du khách gần xa.
Trao đổi với Người Đưa Tin, ông Trần Việt Đức - Phó Chủ tịch UBND xã Châu Tiến, tỉnh Nghệ An cho biết, bà Sầm Thị Xanh là một trong những nghệ nhân tiêu biểu của địa phương. Bà đã tham gia tích cực vào việc giữ gìn bản sắc văn hoá đồng bào Thái như hát cổ, dân ca, nghi lễ truyền thống, đặc biệt là chữ Thái cổ,… Bà là người sáng lập CLB bảo tồn văn hoá Thái và đang giữ chức vụ Phó chủ nhiệm câu lạc bộ này. Hàng năm, nghệ nhân tham gia giảng dạy các thế hệ trẻ để gìn giữ văn hoá bản sắc dân tộc Thái. Bà là người thổi hồn văn hoá bản sắc dân tộc Thái vào thế hệ trẻ bằng các làn điệu dân ca, hát nhuốm, đánh cồng chiêng,…. Bà cũng là một trong những người đóng góp cho sự phát triển du lịch cộng đồng bản Hoa Tiến nói riêng và du lịch cộng đồng trên địa bàn xã nói chung.
