Sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, bài toán xử lý trụ sở, công trình công dôi dư đang được các địa phương khẩn trương triển khai. Không chỉ là câu chuyện quản lý tài sản công, đây còn là phép thử đối với hiệu quả sử dụng nguồn lực và thực hành tiết kiệm, chống lãng phí trong giai đoạn mới.
Người Đưa Tin thực hiện tuyến bài "Nước rút" xử lý trụ sở dôi dư nhằm phản ánh thực trạng xử lý tài sản công sau sắp xếp đơn vị hành chính, ghi nhận những mô hình chuyển đổi công năng hiệu quả, đồng thời phân tích các khó khăn, vướng mắc và đề xuất giải pháp nhằm biến tài sản công dôi dư thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.
Thừa trụ sở, thiếu chỗ làm việc
Theo số liệu từ Bộ Tài chính, tính đến cuối tháng 4/2026, cả nước đã thu hồi, điều chuyển và bàn giao cho địa phương quản lý hơn 11.300 cơ sở nhà, đất công sau sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 6.331 cơ sở đang trong quá trình xử lý, trong đó 3.746 cơ sở chưa có phương án khai thác, sử dụng cụ thể.
Những con số trên cho thấy áp lực không nhỏ đối với các địa phương trong giai đoạn hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Bởi phía sau mỗi trụ sở dôi dư không chỉ là câu chuyện quản lý tài sản công mà còn là bài toán sử dụng hiệu quả nguồn lực đã được đầu tư bằng ngân sách nhà nước.
Quá trình sắp xếp đơn vị hành chính diễn ra trên quy mô lớn, bao gồm sáp nhập nhiều tỉnh, thành phố và hợp nhất các xã, phường. Hệ quả tất yếu là nhiều trụ sở làm việc của UBND, HĐND, các sở, ban, ngành cùng hàng loạt công trình công như trạm y tế, trường học, nhà văn hóa... trở nên dôi dư hoặc không còn được khai thác hết công năng, đòi hỏi phải sớm có phương án xử lý phù hợp.
Trụ sở UBND - HĐND phường Đồng Ngạc, Hà Nội sau sắp xếp chính quyền 2 cấp (Ảnh: Ngọc Tân).
Là địa phương có quy mô sắp xếp đơn vị hành chính lớn, Hà Nội đang đối mặt với khối lượng tài sản công cần bố trí, sắp xếp lại rất lớn sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.
Trước khi sắp xếp, Hà Nội có 526 xã, phường, thị trấn và 30 đơn vị hành chính cấp huyện. Sau sắp xếp, thành phố còn 126 xã, phường. Quá trình này kéo theo yêu cầu rà soát, bố trí lại hàng nghìn trụ sở làm việc, cơ sở hoạt động sự nghiệp, trang thiết bị và các dự án đầu tư công liên quan.
Theo rà soát của Thành phố, Hà Nội hiện quản lý hơn 5.200 trụ sở và cơ sở hoạt động sự nghiệp với tổng diện tích đất khoảng 27 triệu m2, diện tích nhà khoảng 17 triệu m2. Trong đó có 291 cơ sở được xác định dôi dư cần tiếp tục xử lý sau sắp xếp.
Ghi nhận thực tế cho thấy, phần lớn trụ sở sau sắp xếp đã được đưa vào sử dụng hoặc bố trí lại công năng. Tuy nhiên, bên cạnh kết quả bước đầu, một nghịch lý đang xuất hiện tại không ít địa phương - trong khi số lượng trụ sở dôi dư tăng lên sau sáp nhập, nhiều đơn vị lại thiếu không gian làm việc do quy mô bộ máy và khối lượng công việc tăng mạnh.
Phường Đông Ngạc tiếp nhận 4 trụ sở UBND của các phường Đông Ngạc, Đức Thắng, Cổ Nhuế 2 và Thụy Phương, tuy nhiên phòng làm việc chưa đảm bảo theo tiêu chuẩn Nghị định số 155 của Chính phủ (Ảnh: Ngọc Tân).
Tại phường Đông Ngạc, đơn vị được hình thành trên cơ sở sắp xếp toàn bộ phường Đức Thắng và một phần các phường Cổ Nhuế, Thụy Phương, Minh Khai, Đông Ngạc, Xuân Đỉnh thuộc quận Bắc Từ Liêm trước đây, chính quyền địa phương hiện tiếp nhận 4 trụ sở UBND cũ.
Theo lãnh đạo phường Đông Ngạc, trụ sở chính hiện nay vẫn đáp ứng yêu cầu vận hành bộ máy. Tuy nhiên, nếu đối chiếu với các tiêu chuẩn mới về định mức sử dụng trụ sở làm việc, nhiều hạng mục vẫn chưa đáp ứng yêu cầu. Một số phòng có diện tích chỉ khoảng 18 - 20 m2 nhưng phải bố trí từ 3 đến 7 cán bộ, công chức làm việc chung; nhiều chức danh quản lý chưa có phòng làm việc riêng, phải bố trí chung với chuyên viên hoặc tận dụng các khoảng không gian khác để làm việc.
"Chúng tôi đang nghiên cứu phương án xây dựng thêm khối nhà làm việc để đáp ứng yêu cầu về diện tích và điều kiện làm việc của đội ngũ cán bộ, công chức sau sắp xếp", vị lãnh đạo phường chia sẻ với Người Đưa Tin.
UBND xã Đại Thanh đã có kiến nghị Thành phố Hà Nội chấp thuận chủ trương giao xã nghiên cứu lập Báo cáo đề xuất chủ trương đầu tư xây dựng trụ sở UBND xã Đại Thanh.
Tình trạng tương tự cũng được ghi nhận tại xã Đại Thanh. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, địa phương này quản lý 5 cơ sở nhà, đất là trụ sở làm việc cùng hàng chục cơ sở khác như trạm y tế, nhà sinh hoạt cộng đồng và các công trình công.
Đại diện xã cho biết, việc bố trí, sắp xếp tài sản công sau sáp nhập diễn ra tương đối thuận lợi. Tuy nhiên, các trụ sở hiện hữu vốn được thiết kế cho bộ máy cấp xã trước đây với khoảng 20 - 24 cán bộ, công chức, trong khi bộ máy mới có quy mô trên 100 người. Điều này khiến hạ tầng hiện có không còn phù hợp, phát sinh nhu cầu cải tạo, nâng cấp hoặc đầu tư xây dựng mới để đáp ứng yêu cầu hoạt động.
Từ trụ sở hành chính đến không gian phục vụ dân sinh
Bên cạnh những khó khăn trong việc bố trí, sắp xếp nơi làm việc cho bộ máy mới, quá trình sắp xếp đơn vị hành chính cũng mở ra cơ hội tái cơ cấu quỹ nhà, đất công theo hướng phục vụ tốt hơn nhu cầu phát triển của địa phương.
Ghi nhận thực tế của Người Đưa Tin tại Hà Nội cho thấy, ngoài các trụ sở tiếp tục được sử dụng phục vụ hoạt động của chính quyền địa phương, một số công trình hành chính quy mô lớn đã được nghiên cứu chuyển đổi công năng thay vì tiếp tục duy trì làm trụ sở, qua đó giảm chi phí quản lý, vận hành và tránh lãng phí nguồn lực công.
Trụ sở UBND quận Bắc Từ Liêm (cũ) hiện đã được chuyển đổi công năng thành Bệnh viện Lão Khoa Hà Nội.
Đơn cử, trụ sở UBND quận Bắc Từ Liêm (trước đây) đã được chuyển đổi công năng thành Bệnh viện Lão khoa Hà Nội. Trong khi đó, trụ sở UBND quận Cầu Giấy (cũ) được sử dụng phục vụ lĩnh vực giáo dục. Việc chuyển đổi này góp phần bổ sung cơ sở hạ tầng cho các lĩnh vực đang có nhu cầu lớn như y tế, giáo dục, đồng thời phát huy hiệu quả giá trị của các công trình đã được đầu tư từ ngân sách nhà nước.
Nhìn từ Hà Nội có thể thấy, xử lý trụ sở dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính không đơn thuần là câu chuyện thu hồi hay điều chuyển tài sản công. Thách thức lớn hơn nằm ở việc tìm ra phương án sử dụng hiệu quả đối với những công trình đã được đầu tư bằng nguồn lực nhà nước trong nhiều năm.
Nếu được khai thác hợp lý, các trụ sở dôi dư có thể trở thành bệnh viện, trường học, trung tâm phục vụ cộng đồng hoặc các thiết chế công ích khác. Ngược lại, nếu chậm đưa vào sử dụng, đây sẽ là những tài sản có nguy cơ xuống cấp, phát sinh chi phí quản lý và trở thành gánh nặng đối với ngân sách.
Trong bối cảnh hàng nghìn cơ sở nhà, đất trên cả nước vẫn đang chờ phương án xử lý, bài toán đặt ra không chỉ là sắp xếp lại tài sản công, mà còn là chuyển hóa nguồn lực công thành động lực phát triển mới cho địa phương.
(Còn tiếp)
