Người đi qua trăm năm với văn hóa, lịch sử Việt

Tổng Giám đốc TTXVN Vũ Việt Trang đón tiếp Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư (106 tuổi) - nhân chứng của hai thế kỷ, học giả dành trọn đời cho văn hóa, lịch sử và tri thức Việt Nam. Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư - người “đi qua trăm năm” với văn hóa, lịch sử Việt Nam đã trở thành Đại sứ truyền cảm hứng của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn 2026.

Được ví là “cây đại thụ” văn hóa dân tộc, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư là một học giả có nhiều cống hiến cho nền sử học Việt Nam với những công trình nghiên cứu có giá trị lớn. Ông là nguồn cảm hứng lớn lao cho mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ về tình yêu tri thức bất tận, tinh thần học tập suốt đời và khát vọng cống hiến bền bỉ cho văn hóa dân tộc.

Tình yêu mãnh liệt dành cho sách và lịch sử

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư sinh năm 1920 tại Nghệ An, một vùng đất nổi tiếng với truyền thống hiếu học và lòng yêu nước.

Tình yêu với lịch sử của nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư được thắp lên từ hồi tiểu học, khi đọc những cuốn sách viết về danh nhân chống Pháp như vua Hàm Nghi, vua Duy Tân, cụ Phan Đình Phùng, cụ Hoàng Hoa Thám, cụ Thái Phiên.

Đặc biệt, đó là niềm say mê khi đọc cuốn Việt Nam sử lược, với những chiến công oanh liệt của Ngô Quyền, Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi…

Thông qua những tác phẩm này, ông đã ước sau này học lên cao, ông sẽ đi sâu nghiên cứu lịch sử nước nhà và viết những cuốn sách về lịch sử và địa lý các triều đại, các vùng miền của Tổ quốc Việt Nam.

Ông Nguyễn Thiện Thuật, Tổng biên tập Báo Thể thao và Văn hóa, Trưởng ban Tổ chức Giải trao Chứng nhận "Đại sứ truyền cảm hứng của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 7" cho Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư (106 tuổi) - nhân chứng của hai thế kỷ, học giả dành trọn đời cho văn hóa, lịch sử và tri thức Việt Nam. Ảnh: Hoàng Hiếu - TTXVN

Gia cảnh không mấy khá giả, học tập là con đường duy nhất để thay đổi cuộc đời, thế nên ông phải chấp nhận làm đủ nghề để có tiền đóng học phí. Nhờ có học vấn cơ bản, thông thạo ngoại ngữ, lại say mê lịch sử, ông Tư mạnh dạn viết cuốn sách đầu tiên vào năm 23 tuổi về danh tướng Nguyễn Xí.

Cuốn sách mỏng này nằm trong dòng sách phổ thông của Nhà xuất bản Tân Dân (Hà Nội), gọi là sách truyền bá. Khi thấy sách được bày bán rộng khắp, ông tự tin vào khả năng viết sách của mình.

Cuốn truyện dài đầu tay này cũng là động lực để ông tiếp tục viết tiếp và xuất bản các cuốn truyện “Thù chồng nợ nước,” “Nguồn sống,” “Dì ghẻ con chồng”, được giới văn đàn thời bấy giờ chú ý đến.

Sau này, vào Nam Trung bộ lập nghiệp, ông biên soạn, xuất bản các cuốn sách về lịch sử, địa chí như Non nước Phú Yên, Non nước Ninh Thuận, Non nước Quảng Trị, Địa chí Khánh Hòa...

Đất nước thống nhất, Nguyễn Đình Tư và gia đình chuyển vào Thành phố Hồ Chí Minh sinh sống. Ở tuổi gần 60, do điều kiện kinh tế gia đình eo hẹp, ông đã phải làm nghề sửa xe đạp mưu sinh.

Bộ tiểu thuyết Loạn 12 sứ quân được ông tranh thủ viết những khi không có khách. Loạn 12 sứ quân là một giai đoạn lịch sử xảy ra cách đây trên một nghìn năm, lại vào thời gian khuyết sử, cho nên khi viết, ông đã phải cố gắng hết sức để lựa chọn những từ, những chữ thật mộc mạc cho hợp với ngôn ngữ đương thời.

Ngoài tính chất lịch sử thì những yếu tố văn hóa, hội hè, phong tục của các địa phương nơi 12 sứ quân cát cứ cũng được ông lồng ghép vào tác phẩm sinh động và hấp dẫn hơn.

Khi các con đã lớn, không còn nặng gánh cơm áo gạo tiền, ông từ giã nghề sửa xe đạp để chuyên tâm nghiên cứu và cho ra đời thêm các tác phẩm: Đường phố nội thành Thành phố Hồ Chí Minh, Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ, Tiểu sử và hành trạng các nhà khoa bảng Hán học Nam Bộ, Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954), Địa chí hành chính các tỉnh Nam kỳ thời Pháp thuộc (1859-1954); Gia Định - Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020); tự truyện Đi qua trăm năm…

Tấm gương sáng về lao động, học tập suốt đời

Năm 1996, nhà sử học Nguyễn Đình Tư là Ủy viên Thường trực Hội đồng đặt và đổi tên đường TP Hồ Chí Minh. Ở vai trò này, ông đề xuất đặt tên hai tuyến đường dọc tuyến kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè mang tên hai vùng biển, đảo của Việt Nam: Hoàng Sa và Trường Sa.

Năm 2017, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư được Hội Khoa học lịch sử Việt Nam trao tặng Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp sử học Việt Nam.

Trải qua hơn 80 năm viết sách, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư đã cho ra đời nhiều công trình đồ sộ với khoảng 60 đầu sách về lịch sử và địa chí Việt Nam, là kết quả của một đời lặng lẽ, bền bỉ đi qua thế kỷ bằng trái tim đam mê học thuật.

Chiều 22/5/2026, tại Hà Nội, Báo Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) tổ chức Lễ trao Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn lần thứ 7 – năm 2026, tôn vinh những tác phẩm, sáng tác nghệ thuật dành cho thiếu nhi có giá trị nhân văn và sức lan tỏa tích cực. Trong ảnh: Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư (106 tuổi) - nhân chứng của hai thế kỷ, học giả dành trọn đời cho văn hóa, lịch sử và tri thức Việt Nam đến dự Lễ trao Giải. Ảnh: Hoàng Hiếu/TTXVN

Một đời người cũng là một đời viết, một đời chép sử nối hai bờ thế kỷ. Những trang sách của ông là dữ liệu quý hiếm và là ký ức sống động, là hơi thở của một vùng đất, một dân tộc đi qua từng giai đoạn thăng trầm.

Nổi bật nhất là bộ sách Gia Định-Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh - Dặm dài lịch sử và bộ Địa chí hành chính các tỉnh Nam Kỳ.

Đặc biệt, bộ đại công trình Từ điển địa danh hành chính Nam Bộ được ông hoàn thành khi đã ngoài 90 tuổi.

Với hành trình học thuật bền bỉ và hàng loạt công trình nghiên cứu đồ sộ về lịch sử, văn hóa, ông đã được ghi nhận bằng nhiều giải thưởng lớn như Giải thưởng Trần Văn Giàu năm 2023, cùng 2 lần nhận Giải A Giải thưởng Sách Quốc gia cho các công trình nghiên cứu đồ sộ về lịch sử và văn hóa Nam Bộ, gồm Giải A Sách hay của Giải thưởng Sách Quốc gia lần thứ Nhất năm 2018 với bộ sách Chế độ thực dân Pháp trên đất Nam Kỳ (1859-1954) và Giải A Giải thưởng Sách quốc gia 2024 với bộ sách 2 tập Gia Định-Sài Gòn-Thành phố Hồ Chí Minh: Dặm dài lịch sử (1698-2020).

Năm 2024, ở tuổi 104, ông được vinh danh là Công dân ưu tú TP.HCM nhờ những cống hiến đặc biệt cho kho tàng tư liệu lịch sử của đất nước.

Năm 2026, 106 tuổi ông trở thành Đại sứ truyền cảm hứng của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn 2026.

Dù nay đã ở tuổi xưa nay hiếm, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư vẫn là tấm gương lao động cần mẫn khi hằng ngày miệt mài bên những tư liệu cùng chiếc máy tính, tự mình gõ chữ để thành hình bản thảo cho những đề tài nghiên cứu mới.

Người ta thường nói tuổi già là lúc nghỉ ngơi, nhưng với ông, tuổi tác dường như chỉ là con số. Trong tâm hồn ông, ngọn lửa tri thức vẫn cháy rực, thôi thúc ông tiếp tục hành trình nghiên cứu bất tận.

Đằng sau thói quen ấy là sự kỷ luật nghiêm khắc với bản thân - một tinh thần cống hiến không ngừng nghỉ cho đất nước và cho hậu thế. Ở ông, người ta thấy rõ hình ảnh một học giả coi tri thức là lẽ sống, coi việc viết sách là hơi thở.

Mỗi trang sách ông viết ra là kết quả của lao động trí óc, là minh chứng cho nghị lực phi thường, cho tình yêu quê hương đất nước sâu nặng. Ông vẫn làm những bộ sách nhiều tập, ví dụ như bộ Từ điển lịch sử địa danh hành chánh Trung bộ đã xong tập 1 về Thanh Hóa, các tập về Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị, Thừa Thiên cũng sắp xong, dự kiến hơn 1.500 trang in.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư nói rằng một trong vài lý do để ông nhận lời làm Đại sứ truyền cảm hứng của Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn 2026 là muốn tìm thêm cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm nghiên cứu và phương pháp làm việc cho thế hệ trẻ.

Ông nói rằng nếu các nhà nghiên cứu đi trước có thể "đóng gói các bí quyết nghề" của mình và nhờ chuyển đổi số để trao truyền cho các thế hệ kế tiếp, để rút ngắn bớt thời gian dò dẫm vào nghề thì thật tuyệt vời.

Theo "Đại sứ Dế Mèn" Nguyễn Đình Tư thì có nhiều cách để tiếp cận lịch sử, mà không nhất thiết phải trở thành nhà nghiên cứu lịch sử. Ông chia sẻ: "Một người trẻ khi lớn lên, nếu nắm căn bản về sử tính và sử liệu của đất nước mình, chắc chắn sẽ tự tin hơn rất nhiều trong ứng xử, làm việc. Nếu họ trở thành nghệ sĩ, nhà văn, nhà khoa học… thì nền tảng lịch sử sẽ giúp họ có thêm bản sắc cho tác phẩm hoặc thành quả công việc.

Cuốn sách Yersin - Khúc hát cá ông của họa sĩ Tạ Huy Long năm nay là một ví dụ hay về cách áp dụng lịch sử trong các sáng tác."

Với Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, sự đồng hành của nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn góp phần lan tỏa sâu rộng hơn tình yêu tri thức, văn hóa đọc và tinh thần sáng tạo bền bỉ tới thế hệ trẻ hôm nay.

Hình ảnh một học giả 106 tuổi vẫn miệt mài đọc sách, viết sách và đau đáu với văn hóa dân tộc nhắc nhở mỗi chúng ta về giá trị của quá khứ, về trách nhiệm của mỗi người đối với lịch sử và tương lai của dân tộc.