Trong bối cảnh quan hệ giữa Mỹ và Canada đang căng thẳng do các vấn đề thương mại và quốc phòng, Đại sứ Mỹ tại Canada Pete Hoekstra đã đưa ra lời cảnh báo nghiêm khắc về kịch bản Canada hủy hoặc thay đổi thỏa thuận mua 88 tiêm kích F-35 từ Lockheed Martin.
Theo ông Hoekstra, hậu quả sẽ rất lớn, bao gồm việc phải sửa đổi Hiệp ước NORAD – Liên minh Phòng thủ Không phận Bắc Mỹ, và Mỹ sẽ tăng cường can thiệp vào không phận Canada để bù đắp khoảng trống an ninh.
"NORAD sẽ phải được thay đổi", Đại sứ Hoekstra nói với đài CBC News của Canada trong một cuộc phỏng vấn tại Căn cứ Không quân Luke ở Arizona, Mỹ, đầu tuần này.
NORAD, được thành lập từ năm 1957 trong thời Chiến tranh Lạnh, là nền tảng hợp tác quốc phòng then chốt giữa 2 quốc gia láng giềng Bắc Mỹ.
Thỏa thuận này cho phép máy bay chiến đấu của Mỹ hoặc Canada hoạt động tự do trong không phận lẫn nhau để đối phó nhanh chóng với các mối đe dọa từ tên lửa, máy bay lạ hay vật thể không xác định.
Ví dụ, tiêm kích F-15 Mỹ từng can thiệp gần Calgary để xử lý mối đe dọa đánh bom vào tháng 9 năm ngoái. Tiêm kích F-22 Mỹ đã bắn hạ khinh khí cầu đáng ngờ trên Yukon 2 năm trước.
Cặp tiêm kích F-35A Lightning II của Không quân Mỹ bay qua đường cao tốc Alaska-Canada, tháng 4/2020. Ảnh: Al Jazeera
Ông Hoekstra nhấn mạnh rằng F-35 là tiêm kích thế hệ thứ 5 vượt trội về khả năng tàng hình, cảm biến, khả năng trao đổi dữ liệu và tính tương thích cao với Không quân Mỹ.
Nếu Canada không mua F-35, khả năng tương tác sẽ giảm sút nghiêm trọng, buộc Mỹ phải "lấp đầy khoảng trống" bằng cách mua thêm F-35 cho lực lượng mình và tăng tần suất bay vào không phận Canada để đối phó với các mối đe dọa đang tiếp cận Mỹ.
Đó là lý do tại sao NORAD "sẽ phải được thay đổi"nếu Canada "hủy kèo" hoặc mua ít hơn 88 tiêm kích F-35 mà Ottawa đã đặt hàng từ gã khổng lồ quốc phòng Lockheed Martin của Mỹ.
Thỏa thuận F-35 được Canada ký năm 2022, cam kết mua 88 chiếc F-35A, với 16 chiếc đầu tiên đã được rót vốn và có lịch trình dự kiến giao hàng. Tuy nhiên, chi phí chương trình đã tăng vọt từ 19 tỷ CAD (14 tỷ USD) lên 27,7 tỷ CAD (20 tỷ USD) theo kiểm toán ban đầu năm 2025, do trì hoãn sản xuất và các vấn đề khác.
Chính phủ Canada hiện đang tiến hành đánh giá lại toàn bộ thỏa thuận, đặc biệt dưới áp lực từ Tổng thống Mỹ Donald Trump – người đe dọa áp thuế quan cao lên hàng hóa Canada nếu Ottawa ký thỏa thuận thương mại với Bắc Kinh hoặc không tuân thủ các yêu cầu quốc phòng.
Bộ trưởng Công nghiệp Canada Mélanie Joly khẳng định đất nước bà ưu tiên các dự án bảo vệ an ninh, chủ quyền và tạo việc làm trong nước, đồng thời nhấn mạnh quyền tự quyết đầu tư quốc phòng bất chấp sức ép bên ngoài.
"Chúng tôi chắc chắn không thể kiểm soát Tổng thống Trump, nhưng chúng tôi kiểm soát được đầu tư quốc phòng, ai nhận hợp đồng và cách tạo việc làm cho Canada", bà Joly nói với CBC News.
Lựa chọn thay thế đang được xem xét là JAS 39 Gripen E của Saab (Thụy Điển). Saab đề xuất gói 72 chiếc Gripen kèm 6 máy bay cảnh báo sớm GlobalEye, cam kết sản xuất tại Canada, tạo ra khoảng 10.000-12.600 việc làm – con số hấp dẫn hơn so với F-35. Tiêm kích F-35 chủ yếu sản xuất tại Mỹ, dù Canada có tham gia chuỗi cung ứng.
Một cuộc thăm dò do Ekos Politics thực hiện vào tháng 12 năm ngoái cho thấy 72% người Canada ủng hộ tích hợp Gripen vào biên chế phi đội máy bay chiến đấu của Canada, có thể dẫn đến một phi đội hỗn hợp hoặc chuyển hướng hoàn toàn.
Tuy nhiên, Đại sứ Hoekstra cảnh báo rằng nếu Canada chọn mua máy bay chiến đấu Thụy Điển, Mỹ sẽ cần phải xem xét lại cách hợp tác với nước láng giềng phía Bắc về an ninh.
Đài CBC News đã hỏi Đại sứ Mỹ liệu ông có nhận ra những hệ lụy chính trị khi chính phủ Canada lựa chọn máy bay F-35 trong bối cảnh nhiều người Canada coi chính Mỹ là một mối đe dọa, giữa lúc ông Trump gần đây liên tục nói về "tiểu bang thứ 51" hay không.
"Điều đó thật điên rồ. Chúng tôi không phải là mối đe dọa", ông Hoekstra đáp.
Minh Đức (Theo CBC News, Independent)
