05/03/2026 12:30
Một phụ nữ Iran trùm hijab đi qua bức ảnh lãnh tụ quốc gia Ayatollah Ruhollah Khomeini (trái) và người kế vị Ayatollah Ali Khamenei - Ảnh: AFP
Nguyên do cách mạng
Sau hơn nửa thế kỷ hiện đại hóa, Tây phương hóa và thế tục hóa dưới triều đại Pahlavi, đất nước Iran giờ trở thành một "chế độ thần quyền". Nhưng bản chất của từ ngữ đó là gì?
Để lần lại thời kỳ mà
Người ủng hộ cựu thủ tướng Mir Hossein Mousavi (ứng viên cuộc bầu cử tổng thống năm 2009) tham gia cuộc biểu tình của phong trào Xanh tháng 6-2009 - Ảnh: REUTERS
Chờ một cuộc cách mạng nữa?
Nhưng cũng giống nhiều cuộc cách mạng xã hội khác, Cách mạng Hồi giáo Iran dần thay đổi so với mục tiêu và hứa hẹn ban đầu. Quá trình chuyển biến dẫn tới phản ứng của người dân Iran từ tin tưởng và háo hức lúc cách mạng mới bắt đầu cho tới hoài nghi và rạn nứt qua nhiều thập niên và giờ là cả những tiếng nói đòi một cuộc thay đổi chế độ nữa, cả từ trong và ngoài đất nước.
Trong thập niên đầu tiên, chế độ mới cơ bản là được tin tưởng, một phần do họ đã lãnh đạo Iran chiến đấu chống lại cuộc xâm lược của Iraq trong gần suốt thập niên 1980. Khi tinh thần dân tộc lên cao, chế độ thần quyền khéo léo lồng ghép ý tưởng "tử vì đạo" với lòng ái quốc, bên cạnh các quỹ từ thiện để hỗ trợ thực phẩm, y tế cho tầng lớp nghèo, củng cố lòng tin của nhóm "những người bị áp bức".
Nhưng sau khi Khomeini qua đời, Iran bước vào giai đoạn đòi hỏi cải cách với cột mốc là sự kiện vị Tổng thống "mở cửa" Mohammad Khatami đắc cử vào năm 1997 hứa hẹn nới lỏng kiểm soát xã hội. Năm 2009, phong trào Xanh nổ ra sau một cuộc bầu cử tổng thống bị cáo buộc gian lận. Hàng triệu người Iran đã xuống đường, biến cố thể hiện dấu hiệu rạn nứt lớn đầu tiên giữa chính thể và dân chúng.
Trong suốt quá trình đó, Iran bị Mỹ và phương Tây cấm vận vì chương trình hạt nhân gây nhiều tranh cãi. Các lệnh trừng phạt cùng thực trạng quản lý kinh tế không tốt khiến kinh tế Iran lâm vào khó khăn, lạm phát có lúc lên đến 40-50% như vào giữa năm 2025. Tất cả những điều đó là bối cảnh cho một vấn đề mới với đất nước Iran đang diễn ra ngay lúc này, đáng sợ không kém biến cố nào mà họ từng phải trải qua trong quá khứ.
Về nhân khẩu học, hơn 70% dân số Iran hiện giờ sinh sau cuộc cách mạng 1979. Họ không có ký ức về nỗi thống khổ thời Pahlavi để so sánh mà chỉ thấy những gò bó của các quy tắc tôn giáo như luật hijab bắt buộc, trong khi khả năng tiếp cận thông tin với bên ngoài giờ đã rất khác so với nửa thế kỷ trước.
****************
Chương trình hạt nhân cấp độ vũ khí hay phục vụ năng lượng vẫn là vấn đề tranh cãi nhưng rõ ràng Iran đã phát triển được tên lửa và máy bay không người lái đáng gờm với cả các cường quốc quân sự. Vì sao họ làm được như thế?
Kỳ tới: Sức mạnh tên lửa Iran nhờ đâu mà có?
Lịch sử thăng trầm của Iran hiện đại - Kỳ 2: Pahlavi - vị vua cải cách và đầy mâu thuẫn
