Khu tập thể cũ Hà Nội - giấc mơ thời nghèo khó - Kỳ cuối: 'Dẫu lìa ngó ý còn vương tơ lòng'

Hà Nội phát triển, nhiều khu tập thể (KTT) cũ kỹ buộc phải phá bỏ để thay bằng những chung cư hiện đại, tiện nghi hơn, nhưng nhiều người vẫn không nguôi luyến lưu ký ức thân thương một thời...

Sự chật chội, “chuồng cọp” lộn xộn, tận dụng không gian chung đã trở thành ký ức khó quên về lối sống ở khu tập thể một thời - Ảnh: THIÊN ĐIỂU

Khi di sản chưa kịp được gọi tên

Giữa cải tạo dang dở và ký ức tập thể, các KTT cũ

Sân khu tập thể thành nơi họp chợ, chơi cờ, phơi phóng, đỗ xe - Ảnh: THIÊN ĐIỂU

Suy thoái đô thị - hay sự thích nghi của đời sống?

Ở một góc nhìn khác, các công cụ đánh giá kiến trúc trong Luật Kiến trúc và các nghị định hướng dẫn thiên về chấm điểm kỹ thuật, thẩm mỹ hơn là giá trị xã hội và ký ức. Điều này khiến nhà tập thể rơi vào vùng xám: không đủ an toàn để tiếp tục tồn tại nguyên trạng, nhưng cũng chưa đủ điều kiện để được bảo tồn như di sản.

Trong khoảng trống đó, nhiều khu nhà tập thể bị đặt vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Sáu tòa nhà nguy hiểm cấp D đã được xác định cần di dời khẩn cấp. Nhưng ngay cả khi nguy cơ sụp đổ hiện hữu, sự đồng thuận của cư dân vẫn là bài toán nan giải, bởi tái định cư không chỉ là chuyện mét vuông, mà là chuyện sinh kế, mạng lưới xã hội và cảm giác thuộc về.

Phải nhắc lại một lần nữa, phần lớn KTT cũ trước đây nằm ở ngoại thành Hà Nội thì nay đều đã ở trong nội đô. Giá trị khu đất bây giờ đều có thể tính bằng vàng, thậm chí kim cương. Nên vấn đề của ba bên, người dân, nhà đầu tư, quy hoạch đô thị khó mà giải quyết trong một sớm một chiều.

Từ góc độ quy hoạch, không ít chuyên gia coi nhà tập thể cũ là biểu hiện rõ ràng của suy thoái đô thị: hạ tầng lỗi thời, mật độ vượt thiết kế, không gian công cộng bị xâm lấn, cảnh quan đô thị méo mó. Những "chuồng cọp" bám đầy mặt đứng không chỉ là vấn đề thẩm mỹ, mà còn là chỉ dấu của một quá trình quản lý đứt gãy kéo dài.

Nhưng nếu chỉ nhìn nhà tập thể như một "vấn đề kỹ thuật" cần được giải quyết, có lẽ là chưa đủ. Bởi song song với sự xuống cấp vật chất là một quá trình thích nghi xã hội rất mạnh mẽ. Khi không gian sống không còn đáp ứng nhu cầu, cư dân đã tự điều chỉnh: cơi nới ban công, mở cửa hàng ở tầng trệt, biến hành lang thành nơi buôn bán nhỏ. Những KTT theo thời gian đã trở thành "phố chợ thu nhỏ" - phản ánh rất rõ bản năng sống gắn với phố xá của người Việt.

Theo nhiều nghiên cứu đô thị, chính sự chuyển hóa này cho thấy sức mạnh của văn hóa cư trú: kiến trúc được thiết kế để tạo ra "thị dân kiểu mới", nhưng đời sống thực tế lại kéo nó trở về mô hình làng - phố quen thuộc. Nhà tập thể vì thế không chỉ là nạn nhân của suy thoái, mà còn là bằng chứng cho khả năng tự tổ chức của cộng đồng đô thị trong điều kiện thiếu vắng quy hoạch linh hoạt.

Thành phố sẽ nhớ điều gì?

Câu hỏi lớn nhất rốt cuộc không nằm ở việc giữ hay phá, mà ở cách thành phố định nghĩa tương lai của chính mình. Nếu phá bỏ toàn bộ nhà tập thể để thay thế bằng chung cư cao tầng, Hà Nội có thể giải quyết được bài toán an toàn và mật độ. Nhưng đồng thời, thành phố cũng đánh mất những lớp ký ức không thể tái tạo - những không gian từng nuôi dưỡng một dạng đời sống đô thị rất riêng.

Ngược lại, nếu bảo tồn một cách cảm tính, bỏ qua thực trạng xuống cấp và nguy hiểm, thì di sản sẽ trở thành gánh nặng. Giữa hai thái cực đó, nhiều chuyên gia đề xuất một cách tiếp cận trung gian: chọn lọc và phân tầng giá trị. Không phải mọi KTT đều cần giữ lại, nhưng cũng không phải tất cả đều nên bị xóa sổ. Một số khu có giá trị đặc biệt về lịch sử, cấu trúc cộng đồng hoặc vị trí đô thị có thể được cải tạo thích ứng - nâng cấp hạ tầng, giữ lại hình thái không gian và đời sống xã hội.

Cách làm này đòi hỏi nhiều hơn những quyết định hành chính. Nó cần sự tham gia thực chất của cộng đồng cư dân, những người hiểu rõ nhất giá trị và giới hạn của nơi mình sống. Nó cũng đòi hỏi một tư duy quy hoạch coi ký ức đô thị là nguồn lực chứ không phải vật cản.

Nhà tập thể hiện lên không như một câu chuyện hoài niệm đơn thuần, cũng không chỉ là một vấn đề kỹ thuật cần xử lý. Chúng là phép thử cho năng lực của Hà Nội trong việc đối thoại với quá khứ khi bước vào tương lai.

Khu tập thể cũ Hà Nội - giấc mơ thời nghèo khó - Kỳ 7: Mối tình của tôi với khu tập thể

Tôi có "lịch sử" hơn 10 năm liên tục sống ở khu tập thể (KTT), nhưng cảm giác đã gắn bó với không gian sống đặc biệt này phải từ rất lâu rồi qua những trang văn kể cuộc sống của các văn nghệ sĩ trong các KTT cũ ở Hà Nội.