Liên minh châu Âu (EU) đang xem xét việc mở rộng điều khoản phòng thủ tập thể cho Ukraine ngay cả trước khi nước này trở thành thành viên chính thức. Đây là bước đi quan trọng trong bối cảnh bất định về cam kết của Mỹ với NATO.
Theo các nguồn tin được tờ The Economist trích dẫn, một số quốc gia EU phản đối việc đẩy nhanh tư cách thành viên đầy đủ cho Ukraine, nhưng đồng ý cung cấp các hình thức hợp tác thay thế, như quy chế quan sát viên tại các cơ quan EU và Hội đồng EU (không có quyền biểu quyết).
Đồng thời, nhiều nước châu Âu cũng cởi mở với ý tưởng kích hoạt Điều 42.7 của Hiệp ước EU trong quan hệ với Ukraine.
Điều 42.7
Tương tự như Điều 5 của NATO, Điều 42.7 của EU quy định rằng khi một quốc gia thành viên bị tấn công vũ trang trên lãnh thổ, các quốc gia thành viên khác có nghĩa vụ cung cấp viện trợ và hỗ trợ bằng mọi phương tiện trong khả năng của mình, phù hợp với Hiến chương Liên Hợp Quốc.
Điểm khác là Điều 42.7 của EU không được hỗ trợ bởi một cấu trúc chỉ huy quân sự tích hợp, các kế hoạch phòng thủ thường trực hoặc một lực lượng thường trực có khả năng phản ứng tự động, và Mỹ không có nghĩa vụ phải can thiệp.
Nó mang tính linh hoạt hơn vì mỗi quốc gia tự quyết định hình thức hỗ trợ. Điều đó cũng có nghĩa là nó thường được coi là kém tin cậy hơn như một sự đảm bảo quân sự trong thực tế, mặc dù nó vẫn là một cam kết chính trị quan trọng.
Điều 42.7 của EU đã được kích hoạt một lần vào năm 2015 khi Pháp yêu cầu, theo sau các vụ tấn công khủng bố tại Paris. Lúc đó, các nước EU đã hỗ trợ quốc gia thành viên ở Tây Âu thông qua chia sẻ tình báo và các sứ mệnh quân sự.
Trong bối cảnh an ninh châu Âu đang thay đổi, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron nhấn mạnh rằng Điều 42.7 của EU nên được coi là một cam kết ràng buộc chứ không phải là một cử chỉ mang tính biểu tượng. Ảnh: KNews
Các nước ủng hộ coi Ukraine là đối tác mạnh mẽ nhờ quân đội lớn, kinh nghiệm chiến đấu phong phú cùng năng lực tiên tiến trong lĩnh vực drone và trí tuệ nhân tạo (AI).
Nếu Điều 42.7 được áp dụng cho Ukraine, các nước EU sẽ có nghĩa vụ pháp lý phải phản ứng trước bất kỳ cuộc tấn công tiềm năng nào nhằm vào Ukraine, dù nước này chưa phải thành viên EU.
Đề xuất này được đưa ra tại hội nghị thượng đỉnh gần đây của EU ở Cộng hòa Cyprus, một quốc gia thành viên EU nhưng không phải là thành viên NATO.
Tổng thống Cyprus Nikos Christodoulides nhấn mạnh nhu cầu làm rõ cách thức vận hành thực tế của điều khoản, đặc biệt là sau khi một UAV tấn công căn cứ không quân của Anh trên đảo trong khuôn khổ cuộc xung đột Iran tháng trước.
Mặc dù sự cố như vậy có thể không đủ để viện dẫn Điều 5 của NATO, nhưng nó đưa Điều 42.7 của EU vào trọng tâm câu chuyện, đặc biệt là trong bối cảnh căng thẳng ngày càng gia tăng giữa Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump và châu Âu.
"Chúng tôi đã nhất trí rằng Ủy ban châu Âu sẽ chuẩn bị một kế hoạch chi tiết về cách chúng ta phản ứng trong trường hợp một quốc gia thành viên kích hoạt Điều 42.7", ông Christodoulides nói hôm 1/5 trong khuôn khổ hội nghị thượng đỉnh EU.
Triển vọng thực tế
Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng nhấn mạnh rằng điều khoản này nên được coi là một cam kết ràng buộc chứ không phải là một cử chỉ mang tính biểu tượng.
"Về Điều 42, đoạn 7, đó không chỉ là lời nói suông", ông Macron nói trong chuyến thăm Hy Lạp cuối tuần qua. "Đối với chúng tôi, điều đó rất rõ ràng, và không có chỗ cho sự giải thích hay mơ hồ".
Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa cũng cho biết khối 27 quốc gia đang soạn thảo "sổ tay" sử dụng điều khoản này.
Các binh sĩ thuộc lực lượng Eurocorps mang cờ EU trong một buổi lễ thượng cờ trước tòa nhà Nghị viện châu Âu ở Strasbourg, Pháp, tháng 7/2024. Ảnh: Getty
Và nhà ngoại giao hàng đầu EU, Kaja Kallas, cho biết châu Âu phải tăng cường nỗ lực quốc phòng sau khi ông Trump đã "làm nền tảng của mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương lung lay đến tận gốc rễ".
"Tôi muốn nói rõ: Chúng ta muốn duy trì mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương mạnh mẽ. Mỹ sẽ vẫn là đối tác và đồng minh của châu Âu. Nhưng châu Âu cần thích nghi với thực tế mới rằng châu Âu không còn là trọng tâm chính của Washington nữa", bà Kallas cho biết khi phát biểu tại một hội nghị quốc phòng ở Brussels.
"Sự thay đổi này đã diễn ra được một thời gian. Nó mang tính cấu trúc chứ không phải tạm thời. Điều đó có nghĩa là châu Âu phải tự mình vươn lên. Trong lịch sử, chưa có cường quốc nào giao phó sự sinh tồn của mình cho bên ngoài mà vẫn có thể tồn tại được".
Việc áp dụng Điều 42.7 cho Ukraine sẽ mang ý nghĩa chính trị quan trọng, giúp củng cố vị thế của quốc gia Đông Âu và tăng cường đoàn kết châu Âu mà không cần chờ quy trình gia nhập EU dài dòng.
Tuy nhiên, triển vọng thực tế vẫn hạn chế vì điều khoản này thiếu cơ cấu quân sự tích hợp như NATO. Nhiều chuyên gia cho rằng nó khó thay thế hoàn toàn cam kết của NATO nhưng có thể trở thành bổ sung quan trọng trong bối cảnh Mỹ giảm cam kết.
Theo Al Jazeera, đề xuất này phản ánh nỗ lực của EU trong việc xây dựng khả năng phòng thủ tập thể riêng. Dù triển vọng còn phụ thuộc vào sự đồng thuận của các nước thành viên và diễn biến thực tế, đây là bước đi chiến lược đáng theo dõi trong bối cảnh an ninh châu Âu đang thay đổi mạnh mẽ.
Minh Đức (Theo Militarnyi, Al Jazeera)
