Nhà cửa ở Pacifica, California, bị cuốn trôi xuống biển khi El Nino năm 1997-1998 gây thời tiết cực đoan trên toàn thế giới - Ảnh minh họa: REUTERS
Miền Bắc và miền Trung vừa trải qua những ngày cuối tháng 6-2026 như giữa "chảo lửa". Nhiều nơi ghi nhận nền nhiệt 38-40 độ C, có điểm vượt 40 độ C.
Theo dự báo của Cục Khí tượng thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), El Nino sẽ tiếp tục mạnh lên từ nay đến hết năm 2026, kéo dài sang đầu năm 2027 và có thể thuộc nhóm mạnh nhất kể từ năm 1950.
Điều đó đồng nghĩa với nguy cơ nắng nóng kéo dài, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn gia tăng trong khi số lượng bão có thể ít nhưng cường độ mạnh hơn. Điều đáng lo là những hiện tượng cực đoan ấy không còn hiếm gặp mà con người buộc phải thích nghi.
Hơn ba thập kỷ trước Hội nghị Thượng đỉnh Trái đất (RIO-92) đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về phát triển bền vững và biến đổi khí hậu. Từ đó đến nay các kỳ Hội nghị COP liên tục kêu gọi các quốc gia giảm phát thải, nâng cao khả năng chống chịu. Việt Nam cũng từng bước hoàn thiện chính sách, pháp luật về bảo vệ môi trường, phát triển xanh, kinh tế tuần hoàn. Nhưng rõ ràng tốc độ biến đổi khí hậu đang nhanh hơn tốc độ thích ứng của con người.
El Nino không phải nguyên nhân duy nhất khiến Trái đất nóng lên nhưng nó phơi bày rõ những điểm yếu trong mô hình phát triển. Quản lý nguồn nước kém sẽ dẫn đến thiếu nước. Đô thị hóa thiếu cây xanh khiến nhiệt độ tăng cao. Phụ thuộc quá lớn vào thủy điện sẽ đối mặt nguy cơ thiếu điện. Nông nghiệp còn lệ thuộc vào thiên nhiên sẽ chịu thiệt hại nặng nề.
Bởi vậy điều cần thay đổi trước tiên là chính tư duy. Không thể coi El Nino là hiện tượng bất thường rồi chờ nó đi qua. Thích ứng phải trở thành năng lực thường trực của nền kinh tế, địa phương và từng ngành.
Trước hết phải coi nước là tài nguyên chiến lược, đầu tư hồ chứa, kết nối hệ thống thủy lợi. Thu gom, tái sử dụng nước, giảm thất thoát trong cấp nước cần được ưu tiên như những nhiệm vụ bảo đảm an ninh năng lượng, lương thực.
Nông nghiệp phải chuyển mạnh sang mô hình thích ứng khí hậu như cơ cấu lại cây trồng, sử dụng giống chịu hạn, ứng dụng công nghệ tưới tiết kiệm, tăng cường dự báo khí tượng phục vụ sản xuất. Đô thị cũng phải đổi tư duy quy hoạch mở rộng không gian xanh và mặt nước, sử dụng vật liệu giảm hấp thụ nhiệt...
An ninh năng lượng cũng không thể tiếp tục phụ thuộc quá nhiều vào thủy điện. Phát triển điện gió, điện mặt trời, hệ thống lưu trữ năng lượng và sử dụng điện hiệu quả sẽ giúp giảm rủi ro khi El Nino kéo dài.
Quan trọng hơn cả xây dựng năng lực chống chịu trước thiên tai. Dù số lượng bão có thể ít hơn nhưng những cơn bão cực mạnh vẫn luôn là mối đe dọa. Điều đó đòi hỏi phải đầu tư đồng bộ cho dự báo, cảnh báo sớm, quy hoạch dân cư và hạ tầng thích ứng.
Khi biến đổi khí hậu đã tác động đến mọi mặt đời sống, không ai có thể đứng ngoài cuộc. Mỗi người dân thích ứng bắt đầu từ những việc rất nhỏ như tiết kiệm điện, tiết kiệm nước, hạn chế rác thải nhựa, ưu tiên phương tiện giao thông xanh và hình thành lối sống tiêu dùng bền vững.
El Nino rồi sẽ qua đi nhưng sẽ còn trở lại với cường độ ngày càng mạnh. Con người không thể lựa chọn thời tiết nhưng có thể lựa chọn cách chuẩn bị cho tương lai. Khả năng thích ứng vì thế không chỉ là bài toán của ngành khí tượng hay môi trường mà còn là thước đo năng lực quản trị, sức chống chịu của nền kinh tế và tầm nhìn phát triển của cả một quốc gia.
