Thu hẹp hình phạt tử hình, bổ sung cơ chế bảo vệ đổi mới sáng tạo
Bộ Công an đang lấy ý kiến góp ý dự thảo sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), trong đó đề xuất nhiều nội dung quan trọng như thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, bổ sung các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, xử lý tội phạm mới trong lĩnh vực công nghệ, dữ liệu cá nhân và hoàn thiện các quy định đáp ứng yêu cầu thực tiễn.
Thực hiện chủ trương nghiên cứu thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, dự thảo Bộ luật Hình sự đề xuất chỉ duy trì hình phạt này đối với 4/10 tội danh hiện hành.
Cụ thể, dự thảo đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 6 tội danh gồm: Tội bạo loạn (Điều 112); Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142); Tội mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251); Tội chống loài người (Điều 422); Tội phạm chiến tranh (Điều 423). Đồng thời, do nhập Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113) vào Tội khủng bố (Điều 299), một quy định về hình phạt tử hình cũng được loại bỏ.
Hồi tháng 6/2025, Quốc hội đã đồng ý bỏ hình phạt tử hình với 8 tội danh, trong đó có tội Tham ô tài sản (điều 353). Trước đó, bà Trương Mỹ Lan - Chủ tịch Tập đoàn Vạn Thịnh Phát bị tuyên tử hình về tội này. (Ảnh Võ Công Thư).
Sau khi sửa đổi, các tội danh còn áp dụng hình phạt tử hình gồm: Tội phản bội Tổ quốc (Điều 107); Tội giết người (Điều 123); Tội khủng bố (Điều 299) và Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248).
Đối với Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân, dự thảo đề xuất nhập vào Tội khủng bố nhằm bảo đảm thống nhất trong xử lý. Theo cơ quan soạn thảo, hai tội danh hiện có sự tương đồng về hành vi và mức hình phạt, chỉ khác nhau về mục đích phạm tội. Việc hợp nhất được kỳ vọng tháo gỡ khó khăn trong thực tiễn áp dụng, nhất là trong hoạt động tương trợ tư pháp hình sự và dẫn độ tội phạm.
Một điểm đáng chú ý khác là dự thảo đề xuất nâng mức phạt tiền và mức định lượng tiền trong cấu thành một số tội phạm. Theo cơ quan soạn thảo, các mức hiện hành được xây dựng trong bối cảnh kinh tế - xã hội trước đây, chưa còn phù hợp với sự biến động về giá cả, thu nhập và điều kiện phát triển hiện nay.
Vì vậy, dự thảo nghiên cứu tăng gấp đôi mức phạt tiền và mức định lượng tiền tại một số tội danh nhằm bảo đảm tính phù hợp của chính sách hình sự, đồng thời hạn chế việc hình sự hóa những hành vi có mức độ nguy hiểm không đáng kể cho xã hội.
Dự thảo cũng bổ sung quy định về các trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự trong một số lĩnh vực mới. Theo đó, người thực hiện nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng công nghệ mới, mô hình kinh doanh mới có thể được xem xét loại trừ trách nhiệm hình sự trong những trường hợp đáp ứng điều kiện luật định.
Quy định này nhằm thể chế hóa chủ trương thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Bên cạnh đó, dự thảo bổ sung quy định loại trừ trách nhiệm hình sự trong quá trình thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đấu tranh phòng, chống tội phạm của lực lượng vũ trang nhằm phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Bổ sung nhiều tội danh mới, xử lý hành vi nguy hiểm phát sinh
Dự thảo Bộ luật Hình sự cũng bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự và căn cứ miễn trách nhiệm hình sự đối với người được tạm hoãn nhưng đã đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định.
Quy định này nhằm tạo cơ chế để người vi phạm có thời gian khắc phục hậu quả đối với một số hành vi gắn với các lĩnh vực kinh tế, đất đai, dự án tồn đọng kéo dài, trên cơ sở các điều kiện cụ thể do pháp luật quy định.
Đối với hình phạt cải tạo không giam giữ, dự thảo bổ sung cơ chế cho phép Tòa án chuyển sang hình phạt tù nếu người bị kết án cố ý vi phạm nghĩa vụ trong thời gian chấp hành án. Theo cơ quan soạn thảo, quy định này nhằm bảo đảm tính nghiêm minh của bản án, nâng cao hiệu quả thi hành hình phạt và hạn chế việc lợi dụng chính sách khoan hồng để trốn tránh nghĩa vụ.
Một nội dung quan trọng khác là bổ sung quy định về tội phạm có tổ chức. Dự thảo đề xuất xử lý hình sự đối với hành vi thành lập, tham gia, điều hành, chỉ huy, tài trợ hoặc hỗ trợ tổ chức tội phạm có cơ cấu chặt chẽ nhằm thực hiện nhiều hành vi phạm tội.
Việc bổ sung quy định này nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời thực hiện yêu cầu nội luật hóa Công ước của Liên hợp quốc về chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia.
Trong bối cảnh xuất hiện nhiều hành vi nguy hiểm mới, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và môi trường, dự thảo đề xuất bổ sung một số tội danh mới như: Tội xâm phạm dữ liệu cá nhân; Tội mua, bán trái phép dữ liệu cá nhân; Tội cản trở hoạt động bảo vệ dữ liệu cá nhân; Tội thành lập, tham gia tổ chức tội phạm; Tội phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt;
Tội tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; Tội sản xuất, buôn bán lương thực, thực phẩm, phụ gia thực phẩm, thức ăn chăn nuôi vi phạm quy định về chất lượng; Tội vi phạm quy định về xử lý chất thải thông thường và chất thải rắn sinh hoạt; Tội khai thác thủy sản trái phép...
Ngoài ra, dự thảo bổ sung xử lý hình sự đối với một số hành vi mới như sản xuất, buôn bán, kinh doanh khí N2O (khí cười) nhằm mục đích trái pháp luật; hành vi điều khiển tàu bay không người lái hoặc phương tiện bay khác vi phạm quy định an toàn hàng không; hành vi không chấp hành quyết định gọi công dân khám sức khỏe, thực hiện nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân.
Bên cạnh việc bổ sung các quy định mới, dự thảo cũng đề xuất phi tội phạm hóa một số hành vi không còn phù hợp với thực tiễn. Cụ thể, dự kiến bỏ Tội tổ chức tảo hôn (Điều 183); bỏ Tội vô ý làm lộ bí mật công tác, Tội làm mất tài liệu bí mật công tác (Điều 362).
Đồng thời, dự thảo đề xuất nhập một số tội danh để bảo đảm tính thống nhất, tinh gọn của Bộ luật Hình sự như: Nhập Tội vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 189) vào Tội buôn lậu (Điều 188); nhập các tội liên quan đến tài liệu bí mật công tác quân sự nhằm tránh chồng chéo trong xử lý.
Bộ Công an cho biết, việc lấy ý kiến góp ý dự thảo sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự được thực hiện đến ngày 16/7/2026 nhằm tiếp thu ý kiến của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trước khi hoàn thiện hồ sơ trình cấp có thẩm quyền xem xét.
