Trong đời, tôi cũng từng dự kha khá các cuộc như thế này. Đa phần là phía được mời phát biểu cảm ơn sự quan tâm rồi nêu lên khó khăn cần sự giúp đỡ, mà có người nói vui là, tất cả quy về... tiền, cần cấp tiền nhiều hơn nữa cho các hoạt động của văn nghệ sĩ, trí thức. Rồi bên mời đáp lại, sẽ tiếp thu. Có năm tôi nhớ có cái văn bản phúc đáp của Ủy ban tỉnh trả lời ý kiến của một nhà văn cũng đề nghị... quan tâm.
Nên hôm qua, tôi ngạc nhiên và thú vị trước một cuộc đối thoại của một nhà khoa học với lãnh đạo tỉnh Gia Lai.
Nhà khoa học là phó giáo sư tiến sĩ Nguyễn Thị Mộng Điệp, giảng viên cao cấp của đại học Quy Nhơn. Chị sinh năm 1983, càng trẻ trong chiếc áo dài trắng với dáng người thanh mảnh và ngồi hàng đầu, nơi thường dành cho các... đầu bạc đoan trang hoặc trán hói mẫu mực (ban tổ chức dán tên từng người trên bàn nên chắc chắn là không... ngồi lộn). Nhưng vấn đề chị phát biểu rất thú vị và thiết thực. Chị nêu được những vấn đề có thể được coi là... cố bệnh của nghiên cứu khoa học lâu nay ở ta, ấy là hiệu quả sử dụng, là sự ứng dụng vào đời sống, là khoảng cách mênh mông giữa những cái gọi là "công trình nghiên cứu khoa học" với sản xuất, với cuộc sống đời thường.
Tôi cũng từng vài lần lên tiếng về việc này và từng kiến nghị cần kiểm kê các nghiên cứu khoa học dạng ấy. Ở cấp tỉnh, năm nào cũng có kha khá kinh phí dành cho các công trình nghiên cứu. Tất nhiên cũng có cái ứng dụng được, nhưng cũng không ít xong rồi thì... cất tủ, sau khi nghiệm thu. Có người năm nào cũng đăng ký đề tài nghiên cứu, có hẳn "cẩm nang" đăng ký đề tài, trong những cuộc "gặp mặt" như tôi đang kể còn lên phàn nàn về chế độ thanh toán khó khăn vân vân...
PGS.TS. Nguyễn Thị Mộng Điệp- giảng viên cao cấp, Trường ĐH Quy Nhơn. Ảnh: Vân Phi.
Chị Mộng Điệp phát biểu về chính vấn đề này. Nhưng còn thú vị hơn khi cuối bài phát biểu, chị cho biết, ngay việc muốn hiến tặng free công trình nghiên cứu để ứng dụng cho cộng đồng cùng... rất khó.
Thời gian ngắn, chị trình bày sơ rằng chị có một nghiên cứu thuộc loại độc nhất vô nhị không chỉ ở Việt Nam mà cả trên thế giới, về hormone chi đó, có thể giúp ích rất nhiều cho xã hội, áp dụng cho động vật có vú và con người.
Chị muốn phổ biến công trình này trong nước, nhưng thủ tục rất lằng nhằng.
Chủ tịch tỉnh Gia Lai, ông Phạm Anh Tuấn, quyết luôn: sáu giờ ba mươi sáng mai, mời chị đến gặp tôi tại Ủy ban, mang theo hồ sơ, tôi sẽ trực tiếp giải quyết. Rồi ông mời thêm giám đốc sở khoa học công nghệ Gia Lai và chủ tịch liên hiệp hội khoa học kỹ thuật tỉnh đang có mặt trong hội trường sáng mai cùng làm việc.
Cả hội trường vỗ tay với cách xử lý công việc cực nhanh và gọn của chủ tịch Gia Lai. Lúc giải tán ông chủ tịch còn xuống tận chỗ chị Mộng Điệp ngồi hẹn lại lịch.
Tôi cũng xông lại tự giới thiệu mình với Điệp và xin số điện thoại, nói mai chú sẽ gọi lại cháu.
Và hôm sau, đợi đến khi đoán là cuộc gặp xong, tôi gọi điện thoại cho Mộng Điệp hỏi kết quả thì chị cho biết kết quả hết sức tốt đẹp, cái gì giải quyết được trong phạm vi của mình và của tỉnh, ông quyết ngay, những gì vượt, ông sẽ kết nối ngay với trung ương.
Tôi hết sức thích cách làm việc này.
Nói thật là, ngay trong số các giáo sư, tiến sĩ của nước ta hiện nay, không phải ai cũng là... giáo sư tiến sĩ đúng nghĩa. Nhất là các tiến sĩ "trăm hoa đua nở" chui ra từ những "lò ấp tiến sĩ" kiểu như học viện Khoa học xã hội hoặc đại học Đông Đô một thời, ấy là chưa kể những "cá biệt" như TS luật Thích Chân Quang. Nên nhiều khi ý kiến của họ chả được lãnh đạo nghe cũng đúng. Và cũng may, cũng có người có cái danh ấy rồi nên cũng chả đưa ra ý kiến gì. Một trong những trách nhiệm của trí thức là chức năng phản biện, nhưng trình độ lồi lõm như thế thì phản biện gì? Nhưng riêng chị Mộng Điệp thì tôi rất nể. Một số thông tin về chị đây, ngay trên trang web của trường: "Trong danh sách các ứng viên đạt tiêu chuẩn giáo sư tại Pháp năm 2024 vừa được Bộ Giáo dục Quốc gia, Giáo dục Đại học, Nghiên cứu và Đổi mới nước Pháp công bố ngày 26/3/2024, PGS.TSKH Nguyễn Thị Mộng Điệp - Giảng viên cao cấp, Trưởng Bộ môn Sinh học, Khoa Khoa học Tự nhiên Trường Đại học Quy Nhơn đã trở thành người Việt Nam duy nhất đạt tiêu chuẩn Giáo sư tại Pháp trong năm nay. Không chỉ vậy, trong tổng số 244 ứng viên đạt tiêu chuẩn giáo sư năm nay, PGS.TSKH Nguyễn Thị Mộng Điệp còn nằm trong top 3 ứng viên xuất sắc nhất khi đạt tiêu chuẩn cho cả ba vị trí ứng tuyển thuộc chuyên ngành Sinh lý học (Physiologie), hóa sinh và sinh học phân tử (Biochimie et biologie moléculaire) và Sinh học cơ thể (Biologie des organismes)".
Và: "Đại học Stanford (Hoa Kỳ) vừa công bố bảng xếp hạng những nhà khoa học có tầm ảnh hưởng nhất thế giới năm 2025, trong đó có PGS.TSKH Nguyễn Thị Mộng Điệp, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Quy Nhơn". Thế tức là hàng độc, hàng xịn.
Cũng chủ tịch Gia Lai Phạm Anh Tuấn hôm qua phát biểu, đại ý: Bây giờ không thiếu tiền và cơ chế để đặt hàng các trí thức, văn nghệ sĩ nghiên cứu và sáng tạo, nhưng phải tính chặt hiệu quả, không thể rải đều ra rồi chả thu lại gì?
Chắc ông cũng thừa biết lâu nay các công trình nghiên cứu xong cất tủ nhiều. Và bên giới văn nghệ sĩ cũng thế. Rất nhiều tác phẩm "chào mừng" các cái xong rồi... cất, tặng mãi không hết.
Thú vị tiếp nữa, đọc báo thì biết, trong năm 2023, anh Hoàng Nhật Hiếu - Chồng của PGS.TSKH Mộng Điệp cũng được công nhận PGS. TS chuyên ngành Vật lí, hiện đang công tác tại Khoa Khoa học Tự nhiên Trường Đại học Quy Nhơn.
Hôm nọ ngồi với một ông tiến sĩ toán, tốt nghiệp đại học sư phạm Quy Nhơn và giờ được trường mời thỉnh giảng, ông tuyên bố: Đại học Quy Nhơn giờ là đại học mạnh về toán, vượt mặt một số đại học trong khu vực từng mạnh. Giờ biết thêm vợ chồng 2 phó giáo sư tiến sĩ Nguyễn Thị Mộng Điệp và Hoàng Nhật Hiếu nữa, thì hình như, trường này không chỉ mạnh về toán...
* Bài viết thể hiện quan điểm của tác giả
